Ո՞վ է դատվում Վաղարշապատում

Օգոստոսի 7-ը անկախ Հայաստանի պատմության մեջ առաջին անգամ հայկական պետության դատարանի առջև է կանգնելու Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը՝ մեղադրյալի կարգավիճակով։ Արմավիրի մարզի առաջին ատյանի ընդհանուր իրավասության դատարանում կայանալիք այս նախնական դատալսումը պարզապես շարքային իրավական գործընթաց չէ, այլ երկու տարբեր աշխարհաքաղաքական և արժեքային մտածողությունների խորքային բախում, որը կարող է երկարաժամկետ ազդեցություն ունենալ հայ հասարակության ներքին համերաշխության և պետականության հիմքերի վրա։

Դատական վեճի հիմքերը․ Կանոնական իրավունքն՝ ընդդեմ աշխարհիկ օրենքի
Այս աննախադեպ դատավարության պաշտոնական հիմքում ընկած է Մասյացոտնի թեմի նախկին առաջնորդ Արման Սարոյանի (եկեղեցական անունով՝ Տեր Գևորգ եպիսկոպոս) հետ կապված դատական ակտի կատարումը խոչընդոտելու մեղադրանքը։ Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ն 2026 թվականի հունվարին Սարոյանին ազատել էր թեմի առաջնորդի պաշտոնից և հետագայում կարգալույծ արել՝ լիազորությունները չարաշահելու և պարտականությունները պատշաճ չկատարելու հիմնավորմամբ։

Սարոյանը, որը նախկինում հրապարակավ պահանջել էր Կաթողիկոսի հրաժարականը և աջակցում էր գործող իշխանություններին, որոշումը վիճարկել էր քաղաքացիական դատարանում։ Դատարանն իր հերթին արգելել էր Հայ Առաքելական Եկեղեցուն խոչընդոտել Սարոյանի կողմից առաջնորդի պարտականությունների կատարմանը՝ մինչև հայցի վերջնական քննությունը։ Մայր Աթոռը, սակայն, չէր ենթարկվել աշխարհիկ դատարանի այս որոշմանը՝ հայտարարելով, որ ներեկեղեցական և կանոնական հարցերը դատարանների տիրույթում չեն, իսկ պետական միջամտությունը կոպտորեն խախտում է Եկեղեցու ինքնավարությունը։
Այսօր իրավական կազուսը մեկ հիմնարար հարցի շուրջ է. կարո՞ղ է արդյոք աշխարհիկ իշխանությունը ներխուժել Եկեղեցու ներքին կյանք և քրեականացնել Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի կանոնական իշխանության իրացումը։

Կողմերի դիրքորոշումները և փաստարկները
Մայր Աթոռի և պաշտպանական կողմի փաստարկները․
Սահմանադրական անկախության խախտում. Փաստաբան Արա Զոհրաբյանն ու ընդդիմադիր իրավաբանները շեշտում են, որ ՀՀ Սահմանադրությամբ և օրենքներով երաշխավորված է Եկեղեցու անջատ լինելը պետությունից և դրա ներքին ինքնավարությունը։ Եպիսկոպոսների նշանակման, հետկանչման կամ կարգալույծ անելու որոշումները պատկանում են բացառապես Կանոնական իրավունքի տիրույթին։

Միջազգային նախադեպեր. Պատգամավոր Արամ Վարդևանյանը մատնանշում է Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանի (ՄԻԵԴ) հստակ ձևավորված պրակտիկան, համաձայն որի՝ պետությունը իրավասու չէ միջամտել եկեղեցու ներքին գործերին։ Նա բերում է նախկին Հռոմի Պապի օրինակը, որը ռեկորդային թվով հոգևորականների է կարգալույծ արել, սակայն որևէ աշխարհիկ դատարան դրա կապակցությամբ քրեական գործ չի հարուցել։

Բարոյական աղետ. Գործարար և բարերար Սամվել Կարապետյանը, իրավապաշտպաններն ու հոգևոր դասը կատարվածը որակում են՝ որպես «ազգային խայտառակություն» և «հարված սեփական պատմական հիշողությանն ու ազգային արժանապատվությանը»։ Նրանք պնդում են, որ Եկեղեցին դարեր շարունակ՝ պետականության բացակայության պայմաններում, եղել է հայ ժողովրդի ողնաշարն ու գոյության երաշխավորը, և նրա առաջնորդին մեղադրյալի աթոռին նստեցնելը սրբապղծություն է։

Իշխող ուժի դիրքորոշումը․
Օրենքի գերակայություն. Իշխանական թևի ներկայացուցիչները առաջ են քաշում այն թեզը, թե օրենքի առաջ բոլորը հավասար են, այդ թվում՝ հոգևորականները։ Ըստ նրանց՝ խնդիրը ոչ թե եկեղեցական կանոններն են, այլ օրինական ուժի մեջ մտած դատական ակտի կանխամտածված չկատարումը։

Եկեղեցու քաղաքականացում. Իշխանության ներկայացուցիչները (մասնավորապես՝ Տարոն Չախոյանը, Գարիկ Սարգսյանը) հաճախ հանդես են գալիս կոշտ հռետորաբանությամբ՝ մեղադրելով Եկեղեցուն քաղաքականացված լինելու և ընդդիմադիր հարթակ դառնալու մեջ։ Նիկոլ Փաշինյանն անձամբ բազմիցս կոչ է արել Գարեգին Բ-ին հրաժարական տալ և մեղադրել է Եկեղեցուն՝ առանց ուղղակի ապացույցների, որպես օտարերկրյա տերությունների, մասնավորապես՝ Ռուսաստանի շահերի սպասարկու գործելու մեջ։

Համակարգային հակամարտության քրոնիկոնը (2018-2026թթ.)
Այս դատավարությունը եկեղեցի-պետություն երկարամյա առճակատման գագաթնակետն է։ Հոդվածագիրներն ու վերլուծաբաններն արձանագրում են, որ վերջին ութ տարիների ընթացքում իշխանությունները հետևողականորեն իրականացրել են հակաեկեղեցական մի շարք քայլեր․
2018թ. – չեղարկվեցին հոգևորականների դիվանագիտական անձնագրերը։
Կրթական ոլորտ – հանրակրթական դպրոցների ծրագրից հանվեց «Հայոց եկեղեցու պատմություն» առարկան։
Ինստիտուցիոնալ սահմանափակումներ – դադարեցվեց հոգևոր սպասավորների ծառայությունը քրեակատարողական հիմնարկներում և Զինված ուժերում։

Ֆինանսական ճնշումներ – եկեղեցուց հարյուր հազարավոր դոլարների հարկեր և տուգանքներ գանձվեցին հավատացյալների կողմից մոմերի ձեռքբերման (նվիրատվությունների) համար։
Կադրային միջամտություն – 2026 թվականի հունվարին վարչապետ Փաշինյանը տասը հոգևորականների հետ ստորագրեց «Հայ Առաքելական Եկեղեցու բարեփոխումների ճանապարհային քարտեզը», որն ուղղակիորեն նպատակադրում է Կաթողիկոսի փոփոխությունը։

Քաղաքագետ Տիգրան Գրիգորյանի դիտարկմամբ՝ իշխանությունները Եկեղեցին ընկալում են՝ որպես «ուղղակի քաղաքական սպառնալիք», որն ունակ է համախմբել և կառավարել ընդդիմադիր տրամադրությունները։ Դրա վառ ապացույցն էր երկու տարի առաջ Բագրատ արքեպիսկոպոս Գալստանյանի առաջնորդած շարժումը, նա այսօր նույնպես տնային կալանքի տակ է և սպասում է իր վճռին։

Լայնածավալ համախմբում՝ ի պաշտպանություն Մայր Աթոռի
Դատական նիստին ընդառաջ թե՛ Հայաստանում, թե՛ Սփյուռքում ծավալվել է զորակցության աննախադեպ ալիք։
Սփյուռքի և քույր կառույցների ձայնը. Մեծի Տանն Կիլիկիո Կաթողիկոս Արամ Ա-ն դատապարտել է Վեհափառին դատարան կանչելը և նույնիսկ առաջարկել դատարան չներկայանալ, այլ ուղարկել ներկայացուցիչ։ Հայկական բարեգործական ընդհանուր միությունը (ՀԲԸՄ), Ռումինիայի և Արգենտինայի ու Չիլիի հայոց թեմերը հայտարարել են, որ քրեական վարույթը չունի իրավական հիմք և կոչ են արել իշխանություններին անհապաղ զերծ մնալ հակաեկեղեցական քայլերից։
Միջազգային արձագանք. Հայտնի միջազգային իրավապաշտպան Ռոբերտ Ամստերդամը նախազգուշացրել է, որ արդարադատությունը չի կարող ծառայեցվել քաղաքական վրեժխնդրությանը, իսկ սեփական հոգևոր արմատները դատող իշխանությունը կանգնելու է պատմության անողոք դատաստանի առջև։
Ներքաղաքական բոյկոտ. Խորհրդարանական ընդդիմությունը օգոստոսի 7-ին լքելու է Ազգային ժողովի նիստերի դահլիճը և ողջ կազմով ներկա է լինելու Վաղարշապատի դատարանի դիմաց՝ ի նշան աջակցության։ «Ուժեղ Հայաստան» խմբակցության ղեկավար Նարեկ Կարապետյանը հայտարարել է. «Մեր կրոնական պարտքն առաջնահերթ է քաղաքական յուրաքանչյուր գործընթացից»։

Պատմության դատաստանը
Օգոստոսի 7-ին դատարանի դահլիճում կշռադատվելու է ոչ միայն առանձին անձանց մեղավորությունը, այլև հայկական պետության իրավական և բարոյական հասունությունը։ Ինչպես նշում են հոգևորականներն ու մտավորականները, իշխանությունները ժամանակավոր են, կայսրություններ ու թագավորներ են փոշիացել, բայց Սուրբ Էջմիածինը 1700 տարի կանգուն է մնացել։ Աստվածային և ազգային այս ինստիտուտի դեմ ոտնձգությունը կարող է վերջնականապես քայքայել հասարակական կայունությունն ու հոգևոր համերաշխությունը։ Արդյո՞ք իրավական համակարգը կկարողանա ցուցաբերել ողջախոհություն և զերծ մնալ պատմական անդառնալի սխալից, թե՞ Հայաստանը կմտնի ինքնության ինքնակործան սպանդի նոր փուլ։ Պատասխանը կտրվի Արմավիրի դատարանի պատերից ներս։

Նյութը կազմվել է MediaMonitoring.am հարթակի վերլուծական գործիքակազմի կիրառությամբ՝ հիմք ընդունելով օգոստոսի 6-ի լրահոսի մեդիա մոնիտորինգը։