Տարրական բաներ չեն կարողանում. ինչպես են վերահսկելու Ամուլսարի անտեսանելի ու բարդ ռիսկերը

Օրերս Գնդեվազի մոտ միջադեպ էր տեղի ունեցել, երբ հանքում աշխատող մեքենաներից մեկը վնասել էր Ջերմուկ տանող գազատար խողովակը։

Տեխնիկական այս վթարը բնապահպանական համայնքի կողմից դիտարկվում է որպես ծրագրի անվտանգության երաշխիքների և «կառավարելի ռիսկերի» մասին թեզի ձախողում, մինչդեռ Լիդիանը վստահեցնում է, որ Ամուլսարի շահագործման հսկայական ռիսկերը կարող են կառավարել։

Այս իրավիճակին և դրանից բխող երկարաժամկետ վտանգներին անդրադարձել է բնապահպան Սիլվա Ադամյանը:

Բնապահպանի խոսքով՝ ընկերության հավաստիացումները չեն համապատասխանում իրականությանը. «Այս գազատարի խնդիրը, իհարկե, շատ լուրջ է: Երբ ընկերությունը սովորական տեղափոխման աշխատանքների ընթացքում արդեն իսկ վնասում է գազատարը, դա խոսում է այն մասին, որ իրենց կողմից հայտարարված «կառավարելի ռիսկերը» իրականում տարրական մակարդակում անգամ չեն կառավարվում: Էլ չեմ խոսում այն խնդիրների մասին, որոնց մասին բոլորս գիտենք»։

Նա ընդգծում է, որ եթե ընկերությունը ձախողում է նման պարզ տեխնիկական գործողություններում, ապա ցիանիդի կիրառմամբ ոսկու կորզման և տեղափոխման փուլերում վտանգները դառնում են անկանխատեսելի. «Մենք գիտենք, որ վերամշակումն ու ողջ գործընթացը կատարվելու է ցիանիդով, և այդ նույն ճանապարհներով անցնելու են ցիանիդ տեղափոխող մեքենաներ: Ինչպես են իրենք կառավարելու այդ ռիսկը կամ ինչպես են ապահովելու անվտանգությունը: Այսպիսի լուրջ խնդիրներ կան: Էլ չեմ խոսում այն մասին, որ խորքային ջրերի ու Սևանա լճի հիմնախնդիրը իրենց շրջակա միջավայրի փորձաքննության (ՇՄԱԳ) մեջ կա՛մ ընդհանրապես արտացոլված չէ, կա՛մ ներկայացված է շատ հպանցիկ: Բնապահպաններն անդադար ահազանգում են, որ այս ռիսկերն ուղղակիորեն անխուսափելի են լինելու»։

Անդրադառնալով «Լիդիան» ընկերության կողմից ռիսկերի մշտական ժխտմանը՝ Սիլվա Ադամյանը հիշեցնում է, որ աշխարհում չկա որևէ տեխնոլոգիա, որն ի զորու է լիովին բացառել հանքարդյունաբերական աղետները: Որպես օրինակ նա վկայակոչում է Ասիական զարգացման բանկի կազմակերպած քննարկումներից մեկը, որտեղ ներկայացվել են անկառավարելի դարձած ռիսկերի իրական հետևանքները։

«Այս մարդիկ հենց գլխից ասում են՝ մենք ամեն ինչ կառավարում ենք: Սակայն պետք է հասկանալ, որ ոչ մի հանքարդյունաբերող, նույնիսկ ամենալավագույն տեխնոլոգիաներով աշխատողը, չի կարող կառավարելի դարձնել բոլոր ռիսկերը. աշխարհում նման բան չկա: Վերջերս մասնակցում էի Ասիական զարգացման բանկի կազմակերպած հանդիպմանը, որտեղ խոսվում էր հենց այն մասին, թե ինչպես պետք է ֆինանսավորող բանկը կամ ընկերությունը լեզու գտնի տեղի բնակչության հետ, երբ ռիսկերն անկառավարելի են դառնում և խնդիրներ են ծագում: Մեզ այնտեղ մի սարսափազդու տեսարան ցույց տվեցին, թե ինչպես է անկառավարելի ռիսկի պատճառով ամբողջ պոչանքը լցվել գյուղը և այն հավասարեցրել գետնին»,- ասում է բնապահպանը։

Բնապահպանի համոզմամբ՝ Ջերմուկի պես եզակի առողջարանային քաղաքի և հարակից ազգային պարկի հարևանությամբ հանքի շահագործման հարցը ընդհանրապես չպետք է մտներ քննարկումների փուլ:

Նա ինքնաքննադատաբար նշում է, որ սխալ է եղել հանրային դիսկուրսը «ռիսկերի կառավարելիության» դաշտ տեղափոխելը. «Եթե աշխարհում նման աղետներ են կատարվում, ինչպես կարող ենք պնդել, թե բոլոր ռիսկերը կառավարելի են: Սա ուղղակի ծիծաղելի է, առավել ևս՝ Ջերմուկի պես առողջարանային տարածքում: Իմ դիրքորոշումը միշտ եղել է հստակ՝ այդ հարցը ընդհանրապես չպետք է քննարկվեր: Քանի որ այնտեղ առողջարանային գոտի է, այդտեղ հանքարդյունաբերության վրա պետք է խաչ քաշվեր։ Բայց մենք դա չարեցինք և հասանք նրան, որ այսօր քննարկում ենք՝ ռիսկերը կառավարելի են, թե ոչ, այն դեպքում, երբ այնտեղ ազգային պարկ ու առողջարան կա: Ես ինձ էլ եմ մեղադրում, որ սխալ ճանապարհով ենք գնացել: Այդտեղ հանքի շահագործումն անթույլատրելի է՝ անկախ նրանից, թե ինչ է գրված իրենց ՇՄԱԳ-ում»։

Որպես անկառավարելիության ևս մեկ ծանրակշիռ փաստարկ՝ Սիլվա Ադամյանը մատնանշում է տարածաշրջանի սեյսմիկ ակտիվությունը և գլոբալ կլիմայական փոփոխությունները, որոնք անկանխատեսելի են դարձնում ցանկացած տեխնիկական հաշվարկ:

«Ի՞նչ կառավարելիության մասին կարող է խոսք լինել, եթե վերջերս այդ տարածաշրջանում 4 բալանոց բավականին ուժեղ երկրաշարժ գրանցվեց, ինչի մասին հայտնեցին հենց պետական ատյանները: Եկեք բոլորս մտածենք՝ ո՞նց կարող ենք դա կառավարել: Ես հարցնում եմ պետությանը, կառավարությանը, բիզնես ընկերությանը և անձամբ վարչապետին՝ պարո՛ն վարչապետ, ո՞նց եք դա պատկերացնում: Ինչպե՞ս կարող է ռիսկը կառավարելի լինել մի վայրում, որտեղ ստորգետնյա ջրեր են, երկրաշարժի գոտի և առողջարան: Կլիմայական այս փոփոխությունների պայմաններում աշխարհում ոչ ոք չի կարող նման ռիսկեր կառավարել: Չգիտենք, թե վաղը եղանակային ինչպիսի պայմաններ կփոխվեն, ինչ հեղեղներ կամ այլ արտակարգ երևույթներ կլինեն»,- եզրափակում է Սիլվա Ադամյանը։

Հասմիկ Մովսիսյան