Գլխաշորի շուրջ վեճը՝ Անկարա–Բաքու լարվածության նոր պատճառ

Թուրքիայի և Ադրբեջանի հարաբերությունները, որոնք երկու երկրների իշխանությունները հաճախ բնութագրում են «մեկ ազգ՝, երկու պետություն» բանաձևով, հայտնվել են նոր տարաձայնության առաջ։ Գրում է Ermenihaber-ը:

Ադրբեջանի դպրոցներում գլխաշոր կրելու սահմանափակումների շուրջ ծավալված քննարկումը դուրս է եկել կրթական և կրոնական հարցերի շրջանակից՝ վերածվելով երկու դաշնակիցների միջև քաղաքական պատասխանատվության, ինքնիշխանության և ներքին գործերին միջամտելու սահմանների վերաբերյալ հրապարակային վեճի։

Հակասության առանցքում ոչ միայն Ադրբեջանի աշխարհիկ կրթական քաղաքականությունն է, այլև այն հարցը, թե որքանով կարող է Թուրքիան իրեն իրավունք վերապահել գնահատելու և քննադատելու դաշնակից երկրի ներքին որոշումները։ Բաքվի արձագանքը ցույց է տալիս, որ նույնիսկ սերտ ռազմավարական հարաբերությունների պայմաններում Ադրբեջանը պատրաստ չէ ընդունելու, որ պատմական և մշակութային ընդհանրությունները կարող են հիմք դառնալ իր ներքին քաղաքականության նկատմամբ արտաքին միջամտության համար։

Ինչի՞ց ու ինչպե՞ս սկսվեց լարվածությունը

Վեճի անմիջական պատճառն Ադրբեջանում պետական դպրոցների հագուստի կանոնակարգի փոփոխությունն է։ Սեպտեմբերի 21-ին Ադրբեջանի նախարարների կաբինետի ընդունած որոշմամբ սահմանվել է, որ դպրոցական համազգեստի ամբողջականությունը խախտող կամ աշխարհիկ կրթության սկզբունքներին չհամապատասխանող լրացուցիչ հագուստի տարրեր չեն թույլատրվում։ Թեև փաստաթղթում ուղղակիորեն չի հիշատակվում գլխաշորը կամ հիջաբը, որոշ դպրոցներում կանոնակարգը կիրառվել է այդ սահմանափակման ձևով։ Հոկտեմբերի 6-ին հագուստի պահանջները տարածվել են նաև ուսուցիչների վրա։ Արդյունքում գլխաշոր կրող աշակերտուհիներին դպրոց չթողնելու դեպքերը բողոքի ալիք են առաջացրել։ Ադրբեջանի ներքին գործերի նախարարության տվյալներով՝ բողոքի ակցիաների ընթացքում 37 մարդ է ձերբակալվել։

Ադրբեջանի իշխանությունները կանոնակարգը հիմնավորում են երկրի աշխարհիկ պետական կառուցվածքով և հանրակրթության միասնական կանոններ սահմանելու անհրաժեշտությամբ։ Սակայն գործնականում դրա կիրառումը կրոնական ազատության և կրթության իրավունքի վերաբերյալ հարցեր է առաջացրել։ Հենց այս հանգամանքն էլ խնդիրը դարձրել է ոչ միայն Ադրբեջանի ներքին քննարկման, այլև տարածաշրջանային քաղաքական բանավեճի առարկա։

Անկարայի քննադատությունը և Բաքվի կոշտ պատասխանը

Ադրբեջանի հասցեին քննադատություններ են հնչել հատկապես Թուրքիայի իշխող «Արդարություն և զարգացում» կուսակցության՝ ԱԶԿ-ի (AKP) ներկայացուցիչների և պահպանողական շրջանակների կողմից։

Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի գլխավոր խորհրդական Օքթայ Սարալը հոկտեմբերի 12-ին սոցցանցերում հրապարակած գրառմամբ անընդունելի է համարել գլխաշոր կրող աշակերտուհիների՝ դպրոց չթողնելը։ Նա նշել է, որ կրոնական համոզմունքներով պայմանավորված գլխաշորը չպետք է խոչընդոտ դառնա կրթության իրավունքի իրացման համար, և կոչ է արել Ադրբեջանին վերանայել սահմանափակումները։
Նման դիրքորոշում են արտահայտել նաև ԱԶԿ-ի խորհրդարանական խմբի փոխնախագահ Լեյլա Շահին Ուսթան, պատգամավոր Մյուֆիթ Այդընը և Գազիանթեփի քաղաքապետ Ֆաթմա Շահինը։ Նրանց հայտարարություններում գերակշռել է այն միտքը, որ Ադրբեջանը պետք է հրաժարվի այս քաղաքականությունից։

Սակայն Անկարայի իշխանական շրջանակների ներկայացուցիչների քննադատությունը Բաքվում ընկալվել է ոչ թե որպես առանձին կրթական որոշման շուրջ կարծիք, այլ որպես Ադրբեջանի ներքին քաղաքականության նկատմամբ արտաքին ճնշման փորձ։
Ի պատասխան՝ Ադրբեջանի իշխող «Նոր Ադրբեջան» կուսակցությունը (YAP) հոկտեմբերի 13-ին հայտարարություն է տարածել՝ կոշտ քննադատելով Օքթայ Սարալին և ԱԶԿ-ի պատգամավորներին։ Կուսակցությունը պնդել է, որ թուրքական որոշ լրատվամիջոցներում և սոցիալական ցանցերում Ադրբեջանի մասին տարածվում են կողմնակալ և իրականությանը չհամապատասխանող տեղեկություններ՝ այդ գործընթացը բնութագրելով որպես երկրի դեմ ուղղված զրպարտչական արշավ։

YAP-ը թուրք պաշտոնյաների հայտարարություններն անվանել է «պոպուլիստական և անպատասխանատու»՝ ընդգծելով, որ դրանք կարող են արհեստական լարվածություն առաջացնել երկու երկրների հասարակությունների միջև։ Կուսակցությունը նաև հիշեցրել է, որ Ադրբեջանն աշխարհիկ պետություն է, իսկ նրա կրթական քաղաքականությունը պետք է գնահատվի երկրի սահմանադրական կարգի և իրավական համակարգի շրջանակում։
Երկու երկրների միջև առաջացած լարվածությունը մեղմելու համար հոկտեմբերի 14-ին հայտարարությամբ հանդես եկավ նաև Թուրքիայի ծայրահեղ աջակողմյան Ազգայնական շարժում կուսակցության (ԱՇԿ/ MHP) առաջնորդ Դևլեթ Բահչելին։ Ի տարբերություն ԱԶԿ-ի ներկայացուցիչների և Էրդողանի գլխավոր խորհրդական Օքթայ Սարալի, որոնք քննադատել էին Ադրբեջանում գլխաշորի շուրջ սահմանափակումները, Բահչելին շեշտը դրեց պետությունների ինքնիշխանության, անկախության, տարածքային ամբողջականության և ներքին օրենսդրության նկատմամբ հարգանքի վրա։

«Թուրքական պետությունների կազմակերպության շրջանակում հարաբերությունների հիմքում յուրաքանչյուր անդամ պետության ինքնիշխանության, անկախության, տարածքային ամբողջականության և սեփական ներքին օրենսդրության նկատմամբ հարգանքի սկզբունքն է։ Թուրքական յուրաքանչյուր հանրապետություն ինքնուրույն և ինքնիշխան պետություն է»,– նշել է Բահչելին՝ ընդգծելով, որ համագործակցությունը պետք է զարգանա փոխադարձ հարգանքի, հավասարության և ընդհանուր շահերի հիման վրա։ Նա նաև կոչ է արել խուսափել այնպիսի մոտեցումներից, որոնք կարող են վնասել Թուրքիայի և Ադրբեջանի եղբայրական հարաբերություններին։

Բահչելիի հայտարարությունն ուշագրավ է ոչ միայն բովանդակությամբ, այլև քաղաքական համատեքստով։ Այն հնչեց Ադրբեջանի իշխող «Նոր Ադրբեջան» կուսակցության՝ թուրք պաշտոնյաներին ուղղված կոշտ արձագանքից մեկ օր անց։ Այսպիսով, Թուրքիայի քաղաքական դաշտում ի հայտ եկավ դիրքորոշում, որը, չվիճարկելով երկու երկրների միջև եղբայրական կապերի կարևորությունը, առաջնային համարեց ինքնիշխանության և ներքին գործերին չմիջամտելու սկզբունքները։ Բահչելին, ըստ էության, փորձեց մեղմել լարվածությունը՝ միաժամանակ պաշտպանելով թուրքական պետությունների միջև հարաբերությունների այն ձևաչափը, որը չի ենթադրում մեկ երկրի կողմից մյուսի ներքին որոշումների թելադրում։

Հայտարարության մեջ առանձնահատուկ տեղ է հատկացվել նաև հոկտեմբերի 30-ին Անկարայում կայանալիք Թուրքական պետությունների կազմակերպության գագաթնաժողովին։ Բահչելին հանդիպումը պատմական նշանակության է համարել՝ նշելով, որ Թուրքիայի նախագահ Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանի և Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի հանդիպումը ևս մեկ անգամ պետք է ընդգծի երկու երկրների եղբայրության անսասանությունը։ Գագաթնաժողովի ընթացքում կազմակերպության նախագահությունը Ադրբեջանից անցնելու է Թուրքիային, ինչը լրացուցիչ քաղաքական նշանակություն է հաղորդում հանդիպմանը։

Ավելին՝ սկզբնաղբյուր կայքում: