Երևանը փորձում է աշխարհին համոզել, որ Հայաստանի պատմությունը ավարտվել է 29 743 քառակուսի կիլոմետրում. Գևորգ Կարապետյան

Վիլսոնի քարտեզը վերադարձավ աշխարհաքաղաքական օրակարգ
Երբ հայաստանյան իշխանությունը փորձում է փակել Հայաստանի պատմական և աշխարհաքաղաքական քարտեզը 29 743 քառակուսի կիլոմետրի սահմաններում, հետաքրքիր բան է տեղի ունենում Հայաստանից դուրս։

Ուրիշներն են սկսում նորից բացել այդ քարտեզը։

2026 թվականի սեպտեմբերի 23-ին իսրայելական Israel Hayom-ում հրապարակվեց Շեյ Գալի հոդվածը՝ «Հայաստանը Արևելյան Միջերկրականի պակասող օղակն է» վերնագրով։ Գալը ռազմավարության, միջազգային քաղաքականության և անվտանգության հարցերի մասնագետ է, Line of State-ի հիմնադիրը և տնօրենը։ Նրա հոդվածում Հայաստանը դիտարկվում է ոչ թե որպես Հարավային Կովկասի մեկուսացված պետություն, այլ որպես Իսրայել–Հունաստան–Կիպրոս ռազմավարական համակարգի հնարավոր արևելյան հանգույց։
Եվ այստեղ կա մի մանրուք, որն իրականում մանրուք չէ։

Գալը հիշատակում է Վուդրո Վիլսոնի 1920 թվականի արբիտրաժային վճիռը։

Այո՛, հենց այն Վիլսոնինը, որի որոշման մասին Հայաստանում հաճախ խոսում են որպես պատմության էջում մնացած փաստաթղթի։

Իսրայելական ռազմավարական վերլուծության մեջ այդ փաստաթուղթը կրկին հայտնվում է որպես Հայաստանի հնարավոր աշխարհաքաղաքական դիրքի քննարկման մաս։ Գալը նշում է, որ վճիռը նախատեսում էր Հայաստանի և Թուրքիայի միջև բոլորովին այլ սահմանագիծ և Հայաստանին ապահովում էր ելք դեպի Սև ծով՝ միաժամանակ ընդգծելով, որ դրա ներկայիս իրավական ուժը վիճարկվում է։

Սա չափազանց կարևոր տարբերություն է։

Խոսքը այն մասին չէ, որ Իսրայելը պաշտոնապես ճանաչել է Վիլսոնի քարտեզը կամ որևէ նոր տարածքային պահանջ է առաջադրել Հայաստանի անունից։

Խոսքը ավելի հետաքրքիր բանի մասին է։

Վիլսոնի Հայաստանի գաղափարը նորից հայտնվում է աշխարհաքաղաքական մտածողության մեջ։

Եվ դա տեղի է ունենում այն ժամանակ, երբ Երևանը փորձում է աշխարհին համոզել, որ Հայաստանի միակ հնարավոր քարտեզը ներկա հանրապետության 29 743 քառակուսի կիլոմետրն է, իսկ պատմական և իրավաքաղաքական հարցերը պետք է դուրս մղվեն պետական մտածողությունից։

Գալն այդ մոտեցումը ուղիղ կապում է Նիկոլ Փաշինյանի «Իրական Հայաստան» դոկտրինի հետ՝ նշելով, որ վերջինս հիմնվում է ներկայիս սահմանների և 1991 թվականի Ալմա-Աթայի սկզբունքի վրա։ (https://www.israelhayom.com/.../armenia-is-the.../...):

Բայց աշխարհաքաղաքականությունը դատարկ տարածք չի սիրում։

Եթե Հայաստանը հրաժարվում է իր պատմական, իրավական և աշխարհագրական ժառանգության մասին խոսելուց, դա դեռ չի նշանակում, որ այդ ժառանգությունը դադարում է գոյություն ունենալ որպես միջազգային քննարկման նյութ։

Եվ ահա այստեղ է Շեյ Գալի հոդվածի ամենաուշագրավ մասը։

Նա Հայաստանը ներկայացնում է որպես «պակասող օղակ»։

Իսրայել, Հունաստան և Կիպրոս արդեն կազմում են մեկ ռազմավարական եռանկյուն։ Հունաստան, Կիպրոս և Հայաստան կարող են կազմել մյուսը։ Աթենքն ու Նիկոսիան երկու համակարգերի ընդհանուր հանգույցներն են, իսկ Երևանն ու Երուսաղեմը՝ դեռևս իրար չկապված կողմերը։ (https://www.israelhayom.com/.../armenia-is-the.../...)
Այսինքն՝ Հայաստանի աշխարհագրությունը կարող է դիտարկվել ոչ միայն որպես շրջափակման պատճառ, այլև որպես ռազմավարական առավելություն։

Այն, ինչ Հայաստանի իշխանությունը հաճախ ներկայացնում է որպես անխուսափելի կախվածություն հարևաններից, մեկ այլ ռազմավարական հայացքով կարող է դիտվել որպես տարածաշրջանային կապերի կենտրոն դառնալու հնարավորություն։

Շեյ Գալը հատկապես շեշտում է Թուրքիայի գործոնը։ Նրա գնահատմամբ՝ Անկարան Հայաստանի արևմտյան դարպասը շարունակում է պահել փակ վիճակում, իսկ Հայաստանի արևելյան և արևմտյան հաղորդակցությունների հարցերը կապվում են Ադրբեջանի հետ։ Նրա ձևակերպմամբ՝ Թուրքիան աշխարհագրությունը վերածում է անցակետերի, անցակետերը՝ լծակների, իսկ լծակները՝ վետոյի։ (israelhayom.com⁠)
Ահա այստեղ է, որ Վիլսոնի թեման ստանում է ժամանակակից իմաստ։
Ելք դեպի ծովը միայն քարտեզի վրա գիծ չէ։

Այն կարող է նշանակել ռազմավարական ինքնուրույնություն։

Տրանսպորտային կապ։
Տնտեսական այլընտրանք։
Անվտանգության այլ ճարտարապետություն։
Եվ, ամենակարևորը՝ ուրիշների կողմից Հայաստանի աշխարհագրության նկատմամբ կիրառվող վետոյի սահմանափակում։

Այսօր տարածաշրջանը նորից վերադասավորվում է։

Իսրայելը կառուցում է կապեր Հունաստանի և Կիպրոսի հետ։ ԱՄՆ-ը ներգրավվում է Հայաստանի հարավային հաղորդակցությունների նախագծերում։ Թուրքիան խորացնում է կապը Ադրբեջանի հետ։ Իրանը փորձում է պահպանել իր ռազմավարական ներկայությունը։ Իսկ Հայաստանը գտնվում է այս բոլոր ուղղությունների հատման կետում։
Այս պայմաններում հարցն այլևս միայն այն չէ, թե ինչ սահմաններով ենք մենք մեզ պատկերացնում։

Հարցն այն է՝ ինչպիսի՞ աշխարհաքաղաքական դեր ենք պատրաստվում ունենալ այդ սահմանների ներսում։

Եվ հենց այստեղ է, որ «Իրական Հայաստանը» և Վիլսոնի Հայաստանը դառնում են երկու տարբեր քաղաքական պատկերացումների խորհրդանիշ։

Մեկը ասում է՝ փակենք քարտեզը։

Մյուսը հիշեցնում է՝ քարտեզը երբեք միայն ներկա վարչական վիճակի նկարագրություն չի եղել։

Իսկ Հայաստանի պատմության ամենամեծ ողբերգություններից մեկը հենց այն է, որ մենք հաճախ մեր աշխարհագրական և իրավական հնարավորությունները սկսում ենք չափել ոչ թե մեր իրավունքով ու ռազմավարական ներուժով, այլ այն սահմաններով, որոնք ուրիշներն են մեզ համար գծել։

Վիլսոնի արբիտրաժը ինքն իրենով չի վերադարձնում որևէ տարածք։

Բայց դրա մասին կրկին խոսելը ցույց է տալիս, որ պատմական իրավունքը կարող է նորից հայտնվել աշխարհաքաղաքական օրակարգում, երբ փոխվում է տարածաշրջանի ուժերի դասավորությունը։

Եվ սա է ամենակարևոր ազդանշանը։
Հայաստանը կարող է լինել ոչ թե Թուրքիայի և Ադրբեջանի միջև փակված փոքր տարածք, ոչ թե Ռուսաստանի նախկին ազդեցության գոտի, ոչ թե ուրիշների ծրագրերի տարանցիկ միջանցք։

Այն կարող է դիտարկվել որպես Կովկասը Արևելյան Միջերկրականի հետ կապող ռազմավարական հանգույց։

Իսկ եթե այսօր այդ մասին գրում է իսրայելական ռազմավարական վերլուծաբանը, ապա հայկական քաղաքական մտածողության համար սա առնվազն մեկ բան պետք է նշանակի.
Պատմությունը դեռ չի փակվել։

Եվ առավել ևս՝ քարտեզը։

Վիլսոնի քարտեզը կարող է երկար ժամանակ մնալ իրավական վեճերի, պատմագիտական ուսումնասիրությունների և քաղաքական բանավեճերի առարկա։ Բայց դրա վերադարձը միջազգային ռազմավարական քննարկման մեջ ցույց է տալիս, որ այն, ինչ Հայաստանում փորձում են վերջնականապես թաղել որպես «անցյալ», երբեմն կարող է վերադառնալ բոլորովին այլ դռնից՝ որպես ապագայի աշխարհաքաղաքական հաշվարկ։

Եվ գուցե հենց սա է ամենադաժան հակասությունը.

Երևանը փորձում է աշխարհին համոզել, որ Հայաստանի պատմությունը ավարտվել է 29 743 քառակուսի կիլոմետրում։

Իսկ աշխարհը նորից սկսում է հարցնել՝ իսկ Հայաստանի աշխարհաքաղաքական հնարավորությունները որտե՞ղ են ավարտվում։

Գևորգ Կարապետյան
ԱԺԲ անդամ