Ջոն Ստայնբեքի կյանքն ու այցը Հայաստան

Ջոն Ստայնբեքը երեք անգամ այցելել է ԽՍՀՄ։ Ըստ Հովիկ Չարխչյանի «Անժամանակ» գրքի՝ իր երրորդ այցելության ժամանակ՝ 1963-ին, Ստայնբեքը եղել է նաև Հայաստանում, հյուրընկալել Հովհաննես Շիրազին ու Մարտիրոս Սարյանին։ Սարյանը վրձնել է հայտնի գրողի դիմանկարը։
Վերադառնալով Ամերիկա՝ Ստայնբեքը շնորհակալական նամակ է հղել՝ Հայաստանում իրեն ջերմորեն ընդունելու համար, ինչպես նաև հատուկ նամակ է գրել Հովհաննես Շիրազին։



Ջոն Ստայնբեքը (1902-1968) ամերիկյան գրականության հայտնի գրողներից է, Պուլիցերյան և Նոբելյան մրցանակակիր։ Նրա վեպերն ու պատմվածքները 20-րդ դարի գրականության ամենաուշագրավ գործերից են: Բայց այսօր կներկայացնենք հետաքրքիր փաստեր նրա կյանքի, աշխատանքի և ժառանգության մասին:

Ստայնբեքի իրական ազգանունը եղել է «Գրոսշտայնբեք»։ Գերմանիայից Ամերիկա տեղափոխվելուց հետո նրա հայրական պապը ազգանունը փոխել է «Շտայնբեք»։ Հետագայում տեղի է ունեցել նաև արտասանական փոփոխություն։

Նախքան կայացած գրող դառնալը նա եղել է շինարար բանվոր, Նյու Յորքում բնակվելու տարիներին թղթակցել է տեղի թերթերից մեկին: Աշխատել է որպես ֆերմեր, նկարչի աշակերտ, ապա 1928-ին վերադառնալով Կալիֆորնիա՝ Թահո լճում եղել է էքսկուրսավար և պահակ։ Այստեղ էլ ծանոթացել է առաջին կնոջ՝ Քերոլ Հենինգի հետ (ամուսնացած է եղել երեք անգամ)։

Նրա առաջին ստեղծագործությունները հիմնականում անտեսվել են և միայն 1935-ին հաջողություն է գրանցել «Տորտիլյա Ֆլեթ» վեպը, որն օգնել է գրողին դուրս գալ հարաբերական աղքատությունից ու տուն կառուցել Լոս Գատոսում։



Մի հետաքրքիր փաստ Ստայնբեքի մասին՝ նա չէր սիրում գրամեքենա օգտագործել, այլ գրում էր մատիտով՝ օրական օգտագործելով մինչև 60 մատիտ գրիչի կամ գրամեքենայի փոխարեն։ Նրա որդին՝ Թոմասը հիշում է, որ հայրն աշխատանքի անցնելուց առաջ նախօրոք սրում էր 24 մատիտ։ Օրինակ՝ «Եդեմից արևելք» (“East of Eden”) վեպը գրելու համար նա օգտագործել է 300 մատիտ:

Ստայնբեքն այդքան էլ միանշանակ չի ընդունվել իր հայրենի քաղաքում՝ Սալինասում, թեև միշտ հիացել է այդ հովտային քաղաքի գեղեցկությամբ, իսկ տեղացիները իրենց դժգոհությունը արտահայտելու համար 1939-ին այրել են նրա լավագույն վեպը «Ցասման ողկույզները»։ Գրողը նույնիսկ հրաժարվել է, որ տեղի դպրոցն իր անունով կոչեն՝ վախենալով հետագա զարգացումներից, մինչդեռ այսօր նրա մանկության տունը յուրօրինակ ռեստորան ու այցելության վայր է, իսկ Սալինասի ազգային ստայնբեքյան կենտրոնում շուրջ 36 տարի անցկացվում է Ստայնբեքյան եռօրյա փառատոն։



Գրողը շների մեծ սիրահար էր։ Իր ողջ կյանքի ընթացքում նա տարբեր շներ է ունեցել։ Նրանցից մեկը՝ Թոբի անունով իռլանդական սեթերը, կերել է «Մկների և մարդկանց մասին» (“Of Mice and Men”) վեպի նախնական ձեռագրի մի մասը: Հեղինակը ստիպված է եղել բացատրական նամակ գրել իր գործակալին։ Կարելի է ասել՝ շունը դարձել է նրա ամենահայտնի վեպերից մեկի առաջին քննադատը։

1943-ին Ստայնբեքը, որպես պատերազմի թղթակից, մեկնել է Եվրոպա, սակայն մարտերն ու նյութատեխնիկական միջոցները ներկայացնելու փոխարեն, գրել է պատերազմի հետևում կանգնած զինվորների մարդկային պատմությունների մասին:

Ստայնբեքը իր գրքերում փորձում էր ի հայտ բերել աշխարհում իր տեսած բազմաթիվ խորը սոցիալ-տնտեսական թերությունները: Նա աչքի էր ընկնում իր խորաթափանց սոցիալական քննադատությամբ և հասարակ մարդկանց կյանքի ըմբռնմամբ:

Այսօր Ջոն Ստայնբեքի ծննդյան օրն է։

Արմինե Մուրադյան