Բրիտանական դիվանագիտությունը և հայկական քաղաքական ձախողումը 1919-ին․ Անցյալի դասերը

Հարյուր տարի առաջ մենք առավել մեծ Հայաստան ունենալու հնարավորություն ունեինք, քան այսօր։ Եվ խոսքը միայն Սևրի պայմանագրով նախատեսված սահմանների մասին չէ։ 1919 թվականի բրիտանական մի առաջարկ նախատեսում էր շատ ավելի ընդարձակ՝ ծովից ծով Հայաստան՝ մոտ 226 հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքով։

1918 թվականի մայիսի 28-ին Հայաստանի Հանրապետությունը ծնվեց մոտ 12 հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքի վրա։ Սակայն թուրքական զորքերի նահանջից հետո հայկական վերահսկողությունն ընդլայնվեց, և 1919 թվականի տարածքային գնահատականներից մեկով հանրապետության տարածքը հասավ մոտ 45 հազար քառակուսի կիլոմետրի։ Այսինքն՝ տարածքն աճել էր գրեթե չորս անգամ, թեև այդ ամբողջ տարածքի նկատմամբ վերահսկողությունը միատեսակ ու կայուն չէր։

1919 թվականի փետրվարի 7-ին Մեծ Բրիտանիան Փարիզի խաղաղության վեհաժողովում ներկայացրեց հայկական հարցի վերաբերյալ իր առաջարկը։ Նախագծով հայկական պետությունը կարող էր ձգվել Միջերկրական ծովի Ալեքսանդրետայի ծոցից մինչև Սև ծով՝ ներառելով Կիլիկիայի և Արևմտյան Հայաստանի զգալի տարածքներ։ Բրիտանական ծրագրի տարածքը հետազոտական հաշվարկներից մեկով կազմում էր 226,644 քառակուսի կիլոմետր։

Սակայն այս քարտեզը պատրաստ չէր իրականություն դառնալու։ Այն առաջարկ էր, ոչ թե ստորագրված պայմանագիր։

Բրիտանական առաջարկը չդարձավ իրականություն։ Տարածաշրջանում բրիտանական շահերը փոխվում էին, իսկ Հայաստանի ռազմական ու տնտեսական ծանր վիճակը շարունակում էր սահմանափակել մեր հնարավորությունները։ 1920 թվականին թուրքական հարձակումը և խորհրդայնացումը վերջ դրեցին Առաջին Հանրապետությանը։

Մենք կորցրինք ոչ միայն տարածքներ։ Կորցրինք նաև ժամանակ, դիվանագիտական հնարավորություններ և պետականությունը ամրապնդելու տարիներ։ Բայց պատմությունը միայն մեղադրելու համար չէ։ Այն պետք է ուսումնասիրել՝ հասկանալու, թե ինչպես կարելի է հաջորդ անգամ ավելի պատրաստ լինել։ Պատմական հնարավորությունը կարող է հայտնվել անսպասելի։ Բայց այն իրականություն դարձնելը մեր պատասխանատվությունն է։