«Թվային բանտ». Բաքուն Ղարաբաղը դարձրել է իր հաջողությունների ցուցադրման հարթակ

Ռուսական անկախ լրատվական Медуза-ն անդրադարձ է կատարել Լեռնային Ղարաբաղում ադրբեջանական բնակեցման ծրագրին ու այն մեթոդներին, որոնցով դա իրականացվում է։

Լրատվականը հետաքննություն է անցկացրել նախկին հայկական տարածքներում և հրապարակել Ադրբեջանի համար ոչ այդքան ցանկալի տեղեկատվություն․ «Երկու տարի առաջ, 2023 թվականի սեպտեմբերին, Ադրբեջանը ամբողջությամբ վերահսկողություն հաստատեց Լեռնային Ղարաբաղի վրա։ Զորագործությունից հետո Բաքվի ռազմական գործողության արդյունքում տարածաշրջանի գրեթե բոլոր հայկական բնակիչները ստիպված էին տեղափոխվել Հայաստան։ Մինչդեռ Ադրբեջանի իշխանությունները սկսեցին լայնածավալ շինարարական աշխատանքներ՝ դարձնելով Լեռնային Ղարաբաղը իրենց «հաջողությունների ցուցադրական հարթակ»։

Այնուամենայնիվ, տարածաշրջանի «վերահամակցման» ներքո թաքնված են բազմաթիվ խնդիրներ․ անկախ լրատվամիջոցները բազմիցս հայտնաբերել են տեղական ենթակառուցվածքների վերականգնման միջոցների թափանցիկ չծախսման դեպքեր, բնակիչները բողոքել են նրանց համար կառուցված բնակարանների ցածր որակից, իսկ մարդու իրավունքների կազմակերպությունները նշում են մտահոգիչ միտում՝ հայկական մշակութային և պատմական ժառանգության ոչնչացման ուղղությամբ։

Meduza-ի խնդրանքով՝ տարածաշրջանում աշխատող լրագրողը պատմում է, թե ինչ է տեղի ունեցել Լեռնային Ղարաբաղում վերջին տարիներին։ Լեռնային Ղարաբաղի տարածքի վերահսկողություն ստանալուց անմիջապես հետո ադրբեջանական իշխանությունները սկսեցին լայնածավալ շինարարական աշխատանքներ և հայտարարեցին տարածաշրջանի «վերականգնման» ուղղության մասին։

Այս «վերահամակցումը» ներառում էր ճանապարհների, քաղաքների, բնակավայրերի, տուրիստական և արդյունաբերական օբյեկտների, ինչպես նաև հուշահամալիրների կառուցում։ «Վերականգնման» կենտրոնական դերակատարն է Karabakh Revival Fund-ը (Լեռնային Ղարաբաղի Վերածննդի Հիմնադրամը)․ հենց նրա միջոցով են անցկացվում Rebuild Karabakh ցուցահանդեսները, նախագծերի ներկայացումները և ներդրողների որոնումները։

Օֆիցիալ բյուջեի թվերը՝ վերակառուցման համար հատկացված միջոցների մասով, տպավորիչ են․ 2024 թվականին Լեռնային Ղարաբաղում շինարարության և մոնտաժի աշխատանքների համար ծախսվել է մոտ վեց միլիարդ մանաթ (մոտ 3,5 միլիարդ դոլար), իսկ հաջորդ տարիների ծրագրերը՝ էլ ավելի լայնածավալ։

Նախագահ Իլհամ Ալիևի խոսքով՝ չորս տարվա ընթացքում Ադրբեջանը Լեռնային Ղարաբաղում ներդրել է 17,5 միլիարդ մանաթ (10,3 միլիարդ դոլար)։ Ավելին, ևս 4 միլիարդ մանաթ, կամ երկրի ընդհանուր բյուջեի 10%-ը, Ադրբեջանն խոստացել է ծախսել 2025 թվականին։ 2025 թվականին Աղդամում և հարակից շրջաններում կառուցվում են բնակելի թաղամասեր, հյուրանոցներ, իրականացվում են ճանապարհների, կարմիր կամուրջների և հուշահամալիրների շինարարական աշխատանքներ։

Կառավարությունը պարբերաբար շոուների միջոցով հեռարձակվում է՝ ցուցադրելով շինարարական աշխատանքների արդյունքները, որոնք ծառայում են ինչպես ներքին քարոզչության, այնպես էլ արտասահմանյան գործընկերների համար ներդրումային հնարավորությունները ցուցադրելու նպատակով։ Շուշիում և Ստեփանակերտում շարունակվում են բնակելի թաղամասերի ակտիվ շինարարական աշխատանքները՝ Չինաստանի և Թուրքիայի մասնակցությամբ։

Բրիտանական BP նավթային ընկերությունը նախատեսում է կառուցել Լեռնային Ղարաբաղում արևային էլեկտրակայան։ Մեկ այլ կարևոր հեղինակային նախագիծն ադրբեջանական իշխանությունների համար «խելացի գյուղերն» են, որտեղ նախատեսվում է օգտագործել նոր տեխնոլոգիաներ, ավտոմատացում և վերականգնվող էներգիայի աղբյուրներ։

Այս պահի դրությամբ կառուցվել է միայն մեկ գյուղ՝ Զանգիլանի շրջանի Ագալը։ Նույնիսկ որոշ ադրբեջանցի քաղաքական գործիչների մոտ «խելացի գյուղերը» գրգռում են սկեպտիցիզմ․ օրինակ, «Ռեսպուբլիկանական այլընտրանք» կուսակցության նախագահ Իլգար Մամեդովը Ագալի այցի ժամանակ պնդել է, որ գյուղի մուտքում տեղադրվելու են դեմքի ճանաչման տեսախցիկներ։

Նա Ագալը անվանել է «նոր տոտալիտարիզմի փորձություն» և «թվային բանտ»։ Այստեղ արդեն բնակեցվել են բնակիչներ, որոնց, ինչպես պնդվում է, ընտրել են վիճակահանությամբ։ Ադրբեջանը նորաբնակեցված տարածքներ է վերադարձնում փախստականներին, որոնք կորցրել են իրենց տները առաջին ղարաբաղյան պատերազմի ժամանակ։ Նորաբնակների մի մասը տեղավորվում է այն բնակավայրերում, որտեղ նախկինում հիմնականում բնակվել են էթնիկ հայեր,օրինակ՝ Ստեփանակերտում։ Իշխանությունները պնդում են, որ ծրագրում են 2026 թ․ կվերադարձնեն տարածաշրջան մինչեւ 40 հազար մարդ և անվանում են այս ծրագիրը «Մեծ վերադարձ»։

Սակայն պաշտոնական թեզերը շարունակաբար փոխվում են․ եթե 2025 թվականի հունիսին Բաքուն հայտարարել էր 15 հազար մարդու վերադարձի մասին, ապա արդեն սեպտեմբերին՝ ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի նիստում, Իլհամ Ալիևը հայտնել է 50 հազար մարդու վերաբնակեցման մասին։

Նախորդաբար իշխանությունները չէին հայտարարել, որ կատարել են «Մեծ վերադարձի» պլանը։ Ինֆրակառուցվածքային նախագծերը և Լեռնային Ղարաբաղի վերաբնակեցումը ակտիվ լուսաբանվում են Ադրբեջանի պետական լրատվամիջոցներով, որոնք ստեղծում են նորից ծաղկող և բարեկեցիկ տարածաշրջանի պատկերը։

Միևնույն ժամանակ, պատերազմի ավարտից հետո տարածաշրջանում շարունակում են մնալ մեծ քանակությամբ ականներ․ Ադրբեջանի Ազգային ականազերծման գործակալության (ANAMA) տվյալներով, 2020 թվականի նոյեմբերի 10-ից մինչև 2024 թվականի փետրվարի 14-ն ավելի քան 118 հեկտար տարածք ականազերծվել է, հայտնաբերվել են տասնյակ հազարավոր ականներ և չպայթած զինամթերք։

ANAMA-ի տվյալներով, այդ ժամանակահատվածում գրանցվել է 361 պայթյուն, 293 մարդ ստացել է վիրավորում, իսկ 68-ը զոհվել են։ Զոհվածների մի մասը քաղաքացիական անձինք են, ոմանք մասնակցել են շինարարական աշխատանքներին և ճանապարհաշինությանը»,- գրված է Медуза-ի հոդվածում։