Հայկական պետականության դեկոնստրուկցիան աշխարհաքաղաքական էքսպանսիայի և ներքին նիհիլիզմի մեջ

Սլավի -Ավիկ Հարությունյանը ֆեյսբուքյան իր էջում գրել է․

ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԵՏԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ԴԵԿՈՆՍՏՐՈՒԿՑԻԱՆ ԱՇԽԱՐՀԱՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԷՔՍՊԱՆՍԻԱՅԻ ԵՒ ՆԵՐՔԻՆ ՆԻՀԻԼԻԶՄԻ ՄԵՋ

Մենք ականատեսն ենք մի պատմական ժամանակաշրջանի, որտեղ հանրային դիսկուրսի միտումնավոր պրիմիտիվացումն ու ատոմիզացիան դարձել են պետականության կազմալուծման հիմնական գործիքը։ Ռոբերտ Քոչարյանի և նրա մերձավորների տնտեսական ակտիվների ու կապիտալի ծագումնաբանության հարցը, որն օբյեկտիվորեն հանդիսանում է հանրային արդարության և իրավական պետության կայացման խնդրահարույց աքսիոմ, վերջին ութ տարիների ընթացքում ենթարկվել է քաղաքական սպեկուլյացիայի և պոպուլիստական շահարկման։

Այս գործընթացը, չհանգեցնելով որևէ իրավական կամ ինստիտուցիոնալ հանգուցալուծման, վերածվել է հանրային գիտակցության մանիպուլյացիայի և հանրությանը մշտական մեղքի ու վրեժխնդրության լաբիրինթոսում պահելու ռազմավարության։ Այս երևույթի մասին սույն տողերի հեղինակն իր ժամանակին հանդես է եկել համապատասխան վերլուծական հրապարակումներով։ Սակայն, ֆենոմենոլոգիական տեսանկյունից, ներկա ճգնաժամի արմատները դուրս են գալիս սոսկ կոռուպցիոն կամ ներքաղաքական տիրույթից, իսկ թատերաբեմի հետնաբեմում նախապատրաստվում էր Երրորդ Հանրապետության գոյաբանական հիմքերի լիակատար ապամոնտաժումը։

Այս իմաստային և իրավական թատերականացման ամենախոսուն դրսևորումը դարձավ անցյալի էլիտաների ունեցվածքի շուրջ հարատևող դատավարությունների սիմուլյակրը, որտեղ վերջնական իրավական դատավճիռների բացակայությունն ապացուցեց, որ համակարգի նպատակը ոչ թե արդարադատությունն էր, այլ հանրային ատելության էներգիայի կառավարումն ու այն գոյաբանական սպառնալիքներից շեղելը։ Զուգահեռաբար, տեղի ունեցավ պատմական տեքստի արմատական վերագրում, ինչի բնորոշ օրինակը հանրակրթական ծրագրերում «Հայոց պատմություն» առարկայի անվանափոխությունն է «Հայաստանի պատմության»։ Սա սոսկ տերմինաբանական փոփոխություն չէր, այլ էթնիկական տրանսցենդենտալ հիշողության միտումնավոր սահմանափակում և պատմական ամնեզիայի ներդրում, որը հասարակությանը զրկում է անցյալի հերոսական ու ողբերգական էջերի հետ նույնականացվելու հնարավորությունից՝ դրանով իսկ հեշտացնելով ներկա կապիտուլյացիոն կոնֆորմիզմի ընդունումը։

Իրական խնդիրը կայանում է նրանում, որ Նիկոլ Փաշինյանի վարչախմբի կողմից իրականացվում է Երրորդ Հանրապետության համակարգային լուծարում (դեկոնստրուկցիա)։ Սա ենթադրում է Արցախյան հիմնախնդրի սուբյեկտայնության վերջնական կորուստ և հայոց ինքնության հոգևոր-քրիստոնեական մետաֆիզիկական հիմքերի նիհիլիստական ժխտում։ Այս գլոբալ տրանսֆորմացիան ուղղակիորեն պայմանավորված է Արևմուտքի աշխարհաքաղաքական պրագմատիզմով, որի միակ վեկտորն ու գերնպատակն է Ռուսաստանի Դաշնության լիակատար էքսպուլսիան (վտարումը) Անդրկովկասից։ Այս աշխարհաքաղաքական կոնյունկտուրայի շրջանակներում գործող իշխանությունը ձեռք է բերել յուրօրինակ միջազգային ինդուլգենցիա. անգամ մարդու հիմնարար իրավունքների, բարոյական նորմերի և իրավունքի ամենասարսափելի ոտնահարման պարագայում, Արևմուտքը պատրաստ է պահպանել իր լուռ հովանավորչությունը՝ հանուն հակառուսական ստրատեգիական նպատակի իրագործման։

Այս դաժան ռեալպոլիտիկը հավասարապես գիտակցվում է ինչպես Երևանում, այնպես էլ Մոսկվայում, որտեղ ներսի դերակատարները սեփական իշխանության հարատևումը փոխանակում են պետության ապագայի հետ։ Ընդ որում, արտաքին այս ինդուլգենցիան ու ներքին բռնությունը համադրվում են կատարյալ սինխրոնությամբ. բողոքի ակցիաների ժամանակ ոստիկանական ուժերի կողմից իրականացվող անհամաչափ գործողությունները և խաղաղ ցուցարարների նկատմամբ հատուկ միջոցների կիրառումն արժանանում են արևմտյան դիվանագիտական կառույցների լուռ կամ արդարացնող արձագանքին, քանի դեռ պահպանվում է հակառուսական վեկտորը։ Սիմվոլիկ մակարդակում այս կապիտուլյացիան արտահայտվում է ազգային գլխավոր մետաֆիզիկական խորհրդանիշի՝ Արարատ լեռան դեմ իրականացվող արշավով և պաշտոնական դիսկուրսում դրա փոխարինմամբ Արագածի կոնկրետ ֆիզիկական ուրվագծով, ինչը Սրբազան երազանքն ու տրանսցենդենտալ նպատակը սառը, կենցաղային ու հարմարվողական իրականությամբ փոխարինելու ակնհայտ փորձ է։

Այս ամենի համատեքստում ամենաողբերգականը ներքին դիմադրողականության տոտալ կոլապսն է։ Հայաստանյան սոցիումը հայտնվել է մի այնպիսի իմաստային և կառուցվածքային վակուումում, որտեղ չկա որևէ ռացիոնալ նախադրյալ արևմտյան էքսպանսիայի քողի տակ սողացող թուրք-ադրբեջանական տանդեմի աշխարհատնտեսական և ժողովրդագրական կլանմանը դիմագրավելու համար։ Հայաստանի Հանրապետության գոյաբանական վտանգվածությունը և լինել-չլինելու հավանականությունը ներկայումս գտնվում է 50։50 տրամագծային հարաբերակցության ծայրահեղ բիֆուրկացիոն կետում, որտեղ պետության ապագան կշռվում է պատմության անտարբեր նժարի վրա։ Այս վիճակն իր գործնական արտացոլումն է գտնում սահմանամերձ շրջաններում իրականացվող միակողմանի զիջումների և «խաղաղության խաչմերուկների» տնտեսական հայեցակարգերում, որտեղ հանրությանը հրամցվում է կեղծ թեզ, թե սրբազան հողերի հանձնումը կփոխհատուցվի տնտեսական բարեկեցությամբ, մինչդեռ ռացիոնալ անալիզը փաստում է, որ առանց անվտանգային երաշխիքների այդ բացումը հանգեցնելու է թուրք-ադրբեջանական կապիտալի կողմից Հայաստանի թույլ շուկայի լիակատար կլանմանը։

Այս իրավիճակը ծնում է խորը տրանսցենդենտալ, բարոյական և գոյաբանական երկընտրանք, որտեղ ցանկացած ընտրություն թվում է կործանարար. Ի՞նչ անել։

Կլեպտոկրատիկ ռեվանշիզմի ընդունում. Սատարել Քոչարյանին, Ծառուկյանին, կամ առավել ևս՝ Սերժ Սարգսյանին ու Հովիկ Աբրահամյանին, նշանակում է կատարել հետադիմական ընտրություն և վերադառնալ սիստեմատիկ կոռուպցիայի ու լափամանային համակարգի մասնակցությանը։ Դա կլիներ պատմական հետադիմություն և սեփական բարոյական կապիտուլյացիայի կնքում, քանի որ հենց այդ համակարգի ներքին փտածությունն է հանդիսացել ներկա աղետի բուն պատճառն ու նախադրյալը։

Կոնֆորմիստական լռություն. Լռությունը կամ պասիվ դիտորդի կարգավիճակը հավասարազոր է մահապատժի լուռ ընդունմանը։ Այդ լռությամբ հասարակությունը կամովին լեգիտիմացնում է Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից պարտադրվող «Չորրորդ Հանրապետության» սիմուլյակրը, որն իրականում հանդիսանում է հայկական ինքնիշխանության վերջնական կապիտուլյացիան, հիշողության ջնջումը և պետության ինքնալուծարման կործանարար ծրագիրը։

Այսպիսով, հայ հասարակությունը կանգնած է ոչ թե սովորական քաղաքական կառավարման, այլ քաղաքակրթական և էկզիստենցիալ ընտրության առջև։ Այս փակ շրջանը (circulus vitiosus) ճեղքելը պահանջում է մերժել հենց այն կեղծ երկընտրանքի մատրիցան, որը մեզ պարտադրում են թե՛ ներսի, և թե՛ դրսի դերակատարները։ Անհրաժեշտ է գիտակցել, որ անցյալի կոռուպցիոն համակարգի ռեինկարնացիան և ներկայիս կոնֆորմիստական նիհիլիզմը նույն համակարգային ճգնաժամի երկու փուլերն են, որտեղ մեկը ծնել է մյուսին։

Աշխարհաքաղաքական էքսպանսիային դիմագրավելու միակ արդյունավետ գործիքը ներքին սուբյեկտայնության վերականգնումն է, ինչը պահանջում է հայոց ինքնության հոգևոր-քրիստոնեական ու պատմական կոդերի վերաիմաստավորում և հանրային դիսկուրսի բարձրացում սովորական կենցաղային շարկումներից դեպի պետականության մետաֆիզիկական պատասխանատվություն։ Այսօր Հայաստանին անհրաժեշտ է որակապես նոր, երրորդ ուղի և տրանսցենդենտալ Խոսք, որը հիմնված կլինի բարոյական մաքրագործման (կատարսիսի) ու ազգային համախմբման վրա՝ զերծ պոպուլիզմից և կլանային մտածողությունից։

Եթե հայ հասարակությունը չկարողանա գտնել իր մեջ բարոյական ուժ՝ ձևակերպելու այդ նոր Տեսլականը, ապա 50:50 հարաբերակցության ճգնաժամային նժարը անդառնալիորեն կթեքվի դեպի ոչնչություն, քանի որ պատմությունը չի ներում այն ազգերին, ովքեր սեփական ինքնիշխանությունն ու հիշողությունը փոխանակում են ժամանակավոր կոնֆորմիզմի հետ։

Այս գործընթացների հետագա իմաստավորումը պահանջում է դիտարկել այն մեխանիզմները, որոնց միջոցով տեղի է ունենում հանրային գիտակցության արմատական վերածրագրավորումը։ Ցանկացած քաղաքական համակարգի կայունությունը խարսխված է նրա խորհրդանշական (սիմվոլիկ) կապիտալի և տրանսցենդենտալ նշանների անձեռնմխելիության վրա։ Երբ պետության կենսագործունեության հիմքում ընկած մետաֆիզիկական հասկացությունները ենթարկվում են դեկոնստրուկցիայի, հասարակությունը կորցնում է իր կոլեկտիվ նույնականացման կողմնորոշիչները և վերածվում է ատոմիզացված անհատների զանգվածի, որն այլևս ունակ չէ ձևավորելու միասնական դիմադրողական կամք։

Այս համատեքստում, սակայն, հանրային դիսկուրսի ստերիլիզացումը սկսվում է ոչ թե բացահայտ քաղաքական հայտարարություններից, այլ մշակութային և սոցիալական նորմերի նուրբ, բայց հետևողական փոփոխություններից։ Ութ տարի շարունակվող անպտուղ բանավեճը, որը կենտրոնացած է նախկին կլեպտոկրատիկ համակարգի ներկայացուցիչների՝ Ռոբերտ Քոչարյանի, Սերժ Սարգսյանի, Հովիկ Աբրահամյանի և նրանց մերձավորների ունեցվածքի շուրջ, հանրային գիտակցության մեջ ձևավորեց մի յուրօրինակ բարոյական փակուղի։ Փոխանակ ստեղծելու իրավական պետության և ինստիտուցիոնալ արդարադատության հիմքեր, այս հարատևող շոուն վերածվեց հանրային հիասթափության հիմնական աղբյուրի։ Իրավական նիհիլիզմը, որը ծնվեց վերջնական դատավճիռների բացակայությունից, հանրությանը հասցրեց մի այնպիսի հոգեբանական հանգրվանի, որտեղ օրենքի ու արդարության գաղափարը կորցրեց իր տրանսցենդենտալ ուժը՝ տեղը զիջելով ցինիզմին և կոնֆորմիզմին։

Այս բարոյական վակուումը հանդիսացավ այն հիմնական նախադրյալը, որն իշխող վարչախմբին հնարավորություն տվեց անցնելու պետականության մետաֆիզիկական հիմքերի անմիջական ապամոնտաժմանը։ Երբ ազգային ինքնության առանցքից դուրս է մղվում Սրբազանի գաղափարը՝ մարմնավորված Արցախի, դարավոր քրիստոնեական ժառանգության և պատմական Հայրենիքի տեսլականով, հասարակությանը պարտադրվում է նոր, բացարձակապես պրագմատիկ և նյութապաշտական գոյության մոդել։ Այսպես կոչված «Չորրորդ Հանրապետության» հայեցակարգը ոչ այլ ինչ է, քան պատմական հիշողության ամնեզիայի վրա կառուցված սիմուլյակր, որը խոստանում է ֆիզիկական անվտանգություն և տնտեսական հարմարավետություն՝ սեփական ինքնիշխանության ու արժանապատվության լիակատար զիջման դիմաց։ Սա պատմության դասական խաբկանքն է, որտեղ պետությունը, հրաժարվելով իր մետաֆիզիկական առաքելությունից, դադարում է գոյություն ունենալ որպես պատմական սուբյեկտ և վերածվում է սոսկ աշխարհագրական տարածքի՝ բաց արտաքին ագրեսիվ ինտերվենցիաների համար։

Աշխարհաքաղաքական պրագմատիզմի և ներքին դիսկուրսի սինթեզը
Այս ներքին ինքնալուծարման տրամաբանությունը կատարելապես համընկնում է համաշխարհային ուժային կենտրոնների ռեալպոլիտիկի հետ։ Արևմուտքի աշխարհաքաղաքական էքսպանսիան Հարավային Կովկասում ունի հստակ և չոր հաշվարկված նպատակ՝ Ռուսաստանի Դաշնության լիակատար վտարումը տարածաշրջանից։ Այս գլոբալ դիմակայության համատեքստում Հայաստանի ներքին ժողովրդավարական ինստիտուտները, մարդու հիմնարար իրավունքներն ու բարոյական նորմերը վերածվում են երկրորդական, սակարկելի արժեքների։ Գործող վարչախմբի կողմից իրականացվող ներքին բռնությունները, իրավական կամայականություններն ու հանրային ընդվզումների ուժային ճնշումները միջազգային հարթակներում ստանում են լուռ կամ բացահայտ արդարացում, քանի դեռ իշխանությունը հավատարիմ է մնում արտաքին հակառուսական վեկտորին։ Այս իրավիճակը ցույց է տալիս, որ փոքր պետության ինքնիշխանությունն ու նրա քաղաքացիների ճակատագիրը գլոբալ աշխարհաքաղաքականության Մեծ Խաղում դառնում են սոսկ կողմնակի արգասիք։

Միևնույն ժամանակ, ներքաղաքական դաշտում ստեղծված վակուումը խորացնում է ներքին դիմադրողականության բացակայությունը։ Այն կեղծ երկընտրանքը, որը պարտադրվում է հանրությանը, սահմանափակում է ցանկացած առողջ, ռացիոնալ այլընտրանքի ձևավորումը։ Վերադարձը դեպի անցյալի կլեպտոկրատիկ համակարգը՝ մարմնավորված Քոչարյանի, Ծառուկյանի, կամ Սարգսյանի ու Աբրահամյանի ռեվանշիստական ձգտումներով, հանրության համար նշանակում է բարոյական կրկնակի կապիտուլյացիա և վերադարձ այն արատավոր լափամանին, որն ինքնին հանդիսացել է ներկա աղետի բուն պատճառն ու նախադրյալը։

Մյուս կողմից, կոնֆորմիստական լռությունն ու պասիվ դիտորդի կարգավիճակը հավասարազոր են Թուրքիայի և Ադրբեջանի կողմից գծված կործանարար սցենարի հետ համաձայնությանը։ Այսպիսով, հասարակությունը հայտնվել է մի այնպիսի պատմական փակուղում, որտեղ թե՛ անցյալի արատավոր համակարգի ռեինկարնացիան և թե՛ ներկա նիհիլիստական կոնֆորմիզմը հավասարապես հանգեցնում են պետականության անդառնալի դեգրադացիային ու ինքնալուծարմանը։

Այս գոյաբանական թակարդից դուրս գալու միակ հնարավոր ուղին պահանջում է կեղծ երկընտրանքի մատրիցայի լիակատար մերժում և որակապես նոր, տրանսցենդենտալ Խոսքի ու Տեսլականի ձևավորում։ Դա ենթադրում է հանրային դիսկուրսի բարձրացում սովորական կենցաղային ու պոպուլիստական շահարկումներից դեպի պետականության մետաֆիզիկական պատասխանատվության տիրույթ։

Աշխարհաքաղաքական էքսպանսիային և թուրք-ադրբեջանական տանդեմի կլանմանը դիմագրավելու միակ արդյունավետ գործիքը ոչ թե արտաքին նոր հովանավորների որոնումն է, այլ ներքին սուբյեկտայնության վերականգնումը, որը խարսխված կլինի ազգային ինքնության հոգևոր-քրիստոնեական ու պատմական կոդերի վերաիմաստավորման, բարոյական մաքրագործման (կատարսիսի) և ապագայի հստակ, անկախ տեսլականի վրա։ Եթե հայ հասարակությունը չկարողանա գտնել իր մեջ բարոյական ուժ՝ ճեղքելու այս փակ շրջանը, ապա 50:50 հարաբերակցության ճգնաժամային նժարը անդառնալիորեն կթեքվի դեպի ոչնչություն, քանի որ պատմությունը չի ներում այն ազգերին, ովքեր սեփական ինքնիշխանությունն ու հիշողությունը փոխանակում են ժամանակավոր կոնֆորմիստական գոյության հետ։

Սլավի -Ավիկ Հարությունյան
ԱԲ -ի հետ