Եթե այս փխրուն խաղաղության արկածը փլուզվի, առաջին զոհերը կլինեն Արցախի տեղահանված բնակիչները և Սյունիքի հայերը․ Լեմիկինի ինստիտուտ

Լեմիկինի անվան «Ցեղասպանության կանխարգելման ինստիտուտ»-ը հրապարակել է հայտարարություն սահմանամերձ համայնքներին սպառնացող վտանգների և Հայաստանի՝ հունիսի 7-ի ընտրությունների վերաբերյալ։

«Երևանում մարդիկ մեզ խելագար են անվանում այստեղ մնալու համար, բայց չեն հասկանում, որ եթե մենք լքենք այս վայրը, հաջորդը իրենք կլինեն»,- նշել է Սյունիքի բնակիչներից․ այսպես է սկսվում հայտարարությունը։

«Լեմկինի անվան ցեղասպանության կանխարգելման և մարդկային անվտանգության ինստիտուտը լրջորեն մտահոգված է Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխանության համար, որը կրկին սպառնալիքի տակ է հայտնվել Ադրբեջանի և նրա դաշնակիցների կողմից, այս անգամ՝ 2026 թվականի հունիսի 7-ի Հայաստանի խորհրդարանական ընտրություններից առաջ։ Մայիսի 10-ին Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը ուղղակիորեն սպառնաց հայ ընտրողներին՝ զգուշացնելով, որ «հենց հայ ժողովուրդն է կտուժի», եթե իշխանության գա գործող վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանից բացի որևէ այլ թեկնածու»,- հիշեցնում է Լեմկինի ինստիտուտը։

Ներկայացնելով՝ ընտրություններին նախորդող շրջանում Հայաստանում առկա իրավիճակը, իշխանության հայտարարություններն ու որոշումները, դրվագներ սահմաններից՝ հատկապես՝ Սյունիքի հատվածից՝ ինստիտուտի մասնագետները դիտարկում են․

Ա․ Հայաստանի կառավարությունը ճնշում է գործադրում գյուղապետերի վրա՝ ճնշելու համար Հայաստանի ինքնիշխան տարածքում ստեղծված անօրինական ադրբեջանական դիրքերից քաղաքացիական տների վրա ադրբեջանական կրակոցների մասին հաղորդագրությունները: Մի շարք հարցվածների խոսքով՝ կրակոցները շարունակվել են 2025 թվականի օգոստոսի խաղաղության գործընթացի հռչակագրից հետո: Չնայած կրակոցների և դրանց հետևանքով պատճառված գույքային վնասի մասին հաղորդագրություններ կան, դրանք պարբերաբար վիճարկվում կամ մերժվում են Հայաստանի պաշտպանության նախարարության կողմից:

- Ադրբեջանական կրակի պատճառած գույքային վնասի վերականգնման պատասխանատվությունը թողնված է գյուղացիների վրա, որոնցից շատերը նշում են, որ ֆինանսապես անկարող են դա անել:

- Ըստ տեղեկությունների՝ Հայաստանի Ազգային անվտանգության ծառայության (ԱԱԾ) աշխատակիցները հեռախոսով սպառնում են սահմանապահ գյուղացիներին ձերբակալման օրդերներով, եթե նրանք շարունակեն քննադատել Փաշինյանին սոցիալական ցանցերում:

- Սահմանամերձ գյուղերում պաշտպանիչ բունկերներ կառուցելու քաղաքացիական հասարակության նախաձեռնությունները կանխվել են կառավարության կողմից, մինչդեռ պետությունը չի կարողացել կառուցել նման պաշտպանություններ: Հարցվածները պնդում են, որ ադրբեջանական դիրքերի առջև կանգնած քիչ թվով հայկական ռազմական դիրքերը խոցելի են և խիստ խոցելի անօդաչու թռչող սարքերի հարձակումների նկատմամբ:

- Այս խիստ զգայուն տարածքներում գտնվող ոչ մի գյուղ քաղաքացիական բունկերներ չունի: Տեղացիները պնդում են, որ իրենց գյուղը շրջապատող անօրինական ադրբեջանական դիրքերը կարող են վերահսկել իրենց բոլոր տեղաշարժերը, ինչը ենթադրում է, որ այս պահին բունկերների կառուցումը կարող է անհնար լինել։

- Կառավարությունը նախատեսում է փակել որոշ սահմանամերձ գյուղերի դպրոցները և համախմբել կրթությունը մեկ հարևան գյուղում։ Հարցվածները կտրականապես դեմ են այս ծրագրին և նշում են, որ հրաժարվելու են իրենց երեխաներին գյուղից դուրս ուղարկել։ Նրանք պնդում են, որ ծրագիրը ոչ միայն կվատթարացնի արդեն իսկ անկայուն ժողովրդագրական իրավիճակը, այլև որևէ էական անվտանգության օգուտ չի տա, քանի որ ընդունող սահմանամերձ գյուղը նույնպես անվտանգ չէ։

Բ․ Առկա է խտրականություն արցախցի փախստականների նկատմամբ․

- Այս շրջաններում ապրող արցախցի փախստականները հայտնում են համակարգված խտրականության և պետության կողմից աջակցվող ատելության խոսքի մասին։

- Փախստականները նաև նկարագրում են Հայաստանի քաղաքացիություն ստանալու և, հետևաբար, ընտրություններին մասնակցելու հետ կապված զգալի խոչընդոտներ։

- Հարցվածները նաև հայտնում են շատ սահմանափակ սոցիալական աջակցության մասին, որոնցից ոմանք պնդում են, որ միայնակ անձինք ընդհանրապես որևէ օգնություն չեն ստանում Հայաստանի կառավարությունից։

Գ․ Առկա է ադրբեջանական օկուպացիա և հարկադրական ճնշում․

- Հասանելի ժողովրդագրական տվյալները ցույց են տալիս, որ Սյունիքը 2020-2025 թվականների միջև զգալիորեն նվազել է մոտ 15 տոկոսով՝ մոտավորապես 20,000 մարդ։ Հարցվածները այս անկումը վերագրում են Ադրբեջանի համակարգված թշնամանքին, բռնությանը և տարածքային շարունակական ոտնձգությանը, որոշ գյուղեր այժմ ամբողջությամբ շրջապատված են ադրբեջանական անօրինական դիրքերով և ենթարկվում են ադրբեջանական անօդաչու թռչող սարքերի կանոնավոր հսկողությանը։ Նրանք նկարագրում են, որ ապրում են մշտական ​​անորոշության և անհանգստության մեջ, մասնավորապես՝ երիտասարդ սերնդի և իրենց համայնքների երկարաժամկետ ապագայի վերաբերյալ։

- 2020 թվականի պատերազմից հետո Հայաստանը սկսեց կառուցել ամրացված ստորգետնյա ռազմական դիրքեր սահմանի երկայնքով, որոնք կառուցվել են բաց լեռնալանջերին և շատ դեպքերում բախվել են ադրբեջանական անօրինական դիրքերին։ Այս բունկերանման վայրերը հասանելի են հանրային ճանապարհներով և լիովին տեսանելի են մնում յուրաքանչյուր անցնողի համար։ Մի քանի հարցվածներ, ովքեր աշխատում են դրանց վրա կամ մոտակայքում, պնդում են, որ երրորդ երկրների քաղաքացիներ են աշխատում այս զգայուն ռազմական գոտիներում, իսկ որոշները պնդում են, որ աշխատողների թվում կան նաև Ադրբեջանի քաղաքացիներ։ Եթե ​​սա ճիշտ է, ապա սա լուրջ հարցեր է առաջացնում այս ամրաշինությունների անվտանգության և արդյունավետության վերաբերյալ, որոնք, ինչպես ասում են, փոխարինել են սահմանամերձ գյուղերի մոտակայքում նախկինում տեղակայված հայ զինվորականներին։

- Հաղորդակցության վրա ադրբեջանական վերահսկողությունը բազմիցս սահմանամերձ համայնքներին թողել է առանց ցանցային կապի, երբեմն շաբաթներով, ստեղծելով լուրջ ռիսկեր արտակարգ իրավիճակներում, երբ պետք է հաղորդվեն տարհանման հրամաններ կամ այլ կարևոր տեղեկություններ։

- Որոշ գյուղերում տեղացիները հայտնել են, որ ադրբեջանական զորքերը գրավել են գյուղի հիմնական ջրային աղբյուրը՝ ստիպելով նրանց օգտագործել գետի ջուրը, որն ունի ավելի բարձր աղտոտման ռիսկ։

- Ադրբեջանի կողմից Հայաստանի տարածքում գտնվող Մեծ Իշխանասարի և շրջակա բարձրադիր տեղանքի օկուպացիայից ի վեր, որը նայում է կարևոր երթուղիներին և ռազմական դիրքերին, հայ զինծառայողները, ըստ տեղեկությունների, այլընտրանք չունեն, քան անցնել ադրբեջանական դիրքերով՝ իրենց ռազմական դիրքեր հասնելու համար, և իբր օկուպացիոն ուժերի կողմից ստուգվում են իրենց կրած զենքի վերաբերյալ։ Մի քանի հարցվածների ցուցմունքները հակասում են Հայաստանի պաշտպանության նախարարի կողմից պնդումների հերքմանը։

- Հարցվածները հայտնում են, որ վերջին ամիսներին նրանք պարբերաբար նկատել են թուրքական և ադրբեջանական ռազմական ինքնաթիռներ, որոնք ուղիղ թռչում են իրենց գյուղերի վրայով, չնայած այդ ինքնաթիռները անցյալում ընդհանուր առմամբ խուսափել են Հայաստանի օդային տարածքից։

Քանի որ լրատվամիջոցների, ՀԿ-ների և միջազգային կազմակերպությունների մեծ մասը վաղվա ընտրությունները ներկայացնում է որպես մրցակից աշխարհաքաղաքական ուժերի (Եվրոպա և Ռուսաստան) միջև պարզեցված երկակիություն, որտեղ մի կողմը (Եվրոպան) վերանվանում է պանթուրքական էքսպանսիոնիզմի սպառնալիքը իր կարճաժամկետ շահերի համար, իսկ մյուս կողմը (Ռուսաստանը) փորձում է պահպանել իր կայսերական վերահսկողությունը, պարզ է, որ այս ընտրությունները քիչ են վերաբերում հայ ժողովրդի ժողովրդավարական կամքին և ավելի շատ այն մասին, թե որ արտաքին ուժն է ավելի հաջողակ եղել իր ազդեցությունը Հայաստանի ապագայի վրա ապահովելու հարցում։

Այնուամենայնիվ, Հայաստանի ընտրությունները նաև աննախադեպ գոյաբանական նշանակություն ունեն, քանի որ ազդեցության հավասարակշռությունը կարող է վերաձևավորել Հայաստանի պետականության հիմքերը։ Պատմությունը բազմիցս ցույց է տվել, որ Ադրբեջանի նման ցեղասպան էքսպանսիոնիստական ​​պետության ագրեսիվ ազդակները հանդարտեցնելը ոչինչ չի անում իր թիրախում գտնվող ազգի պաշտպանությունն ապահովելու համար։ Իրականում, հանդարտեցումը, ընդհանուր առմամբ, միայն նպաստել է արմատականացմանը և աղետին։

Հիշեցնենք ընթերցողներին, որ Բաքվի ռեժիմը Հայաստանը անվանել է «ֆաշիստական ​​սպառնալիք», որը պետք է վերացվի Վաշինգտոնի հռչակագրից ընդամենը մի քանի ամիս առաջ։

Ինչպես պատմությունը ցույց է տվել, մեկ ձեռքսեղմումը չի ջնջում գերակայության գաղափարախոսությունը կամ դրանից օգտվող հաճախ հեռավոր տնտեսական շահերի ուժը։

Լեմկինի ինստիտուտը նպատակ ունի օգտագործել մեր հարթակը՝ ցեղասպանության տարածքում ապրող սպառնալիքի տակ գտնվող համայնքների լռեցված ձայները բարձրացնելու համար։ Մենք կոչ ենք անում միջազգային հանրությանը վերջապես լուրջ վերաբերվել Հարավային Կովկասում հայերի առջև ծառացած սպառնալիքներին։

Ադրբեջանը ցեղասպանություն է գործել 2023 թվականին և չի կանգնի հանցագործության այդ միակ դեպքի վրա։

«Եթե այս փխրուն խաղաղության արկածը փլուզվի, առաջին զոհերը կլինեն Արցախի տեղահանված բնակիչները և Սյունիքի հայերը, որոնց ձայները դիտավորյալ ճնշվել են Ադրբեջանի, Թուրքիայի, ԱՄՆ-ի և Հայաստանի կառավարության կողմից՝ իր բազմաթիվ անտարբեր բարերարների հետ միասին»,- նշվում է հայտարարության ամփոփման մեջ։