Ինչպես Իսրայելը դարձավ Ադրբեջանի գլխավոր ռազմական մատակարարը․ քաղաքագետ

Քաղաքագետ Ստեփան Դանիելյանը գրել է․

«2016 թվականի դեկտեմբերի 13-ին Իլհամ Ալիևը հայտարարել էր, որ ադրբեջանական և իսրայելական ընկերությունների միջև պաշտպանական արտադրանքի գնման պայմանագրերի ընդհանուր արժեքը հասել է մոտ 4,85 միլիարդ դոլարի։

Ադրբեջանը հենց 2016 թվականին վճարել է 4,85 միլիարդ դոլար։ Խոսքը մինչև այդ պահը կնքված պայմանագրերի կուտակային արժեքի մասին էր, որոնց զգալի մասն արդեն իրականացվել էր։

Այսինքն՝ 2016 թվականի վերջի դրությամբ իսրայելա-ադրբեջանական պաշտպանական պայմանագրերի կուտակված արժեքը՝ մոտ $4,85 մլրդ։

2016–2020 թվականներ․ Իսրայելը դառնում է գլխավոր մատակարարը, դա ամենակարևոր ժամանակաշրջանն է։
SIPRI-ի տվյալներով՝ 2016–2020 թվականներին Իսրայելին բաժին էր ընկնում Ադրբեջանի հիմնական սպառազինությունների ներմուծման 69%-ը։

Համեմատության համար՝
Իսրայել — 69%
Ռուսաստան — 17%
մյուս մատակարարները՝ մոտ 14%

Այսինքն՝ 2020 թվականի պատերազմին նախորդող ժամանակահատվածում Ադրբեջանի ներմուծած հիմնական սպառազինությունների մոտ 10-ից 7-ը բաժին էր ընկնում Իսրայելին՝ SIPRI-ի մեթոդաբանությամբ։
Այս ժամանակաշրջանում Ադրբեջանը Իսրայելից ստացավ, մասնավորապես՝ Harop, Orbiter, SkyStriker, Hermes, Spike, LORA, Barak-8 և այլ համակարգեր։

Միաժամանակ, Ադրբեջանին բաժին էր ընկնում 2016–2020 թվականներին Իսրայելի ամբողջ արտահանած հիմնական սպառազինությունների մոտ 17%-ը։ Այսինքն՝ Ադրբեջանը իսրայելական ռազմարդյունաբերության համար նույնպես բացառիկ խոշոր հաճախորդ էր։

2018–2022 թվականների ժամանակահատվածի համար բաց տվյալները շատ ավելի սահմանափակ են։
Հրապարակային աղբյուրներում 2018–2022 թվականների Ադրբեջանի կողմից Իսրայելից ռազմական գնումների ամբողջական արժեքը չկա։

Սակայն գնումները շարունակվել են։ Այդ շրջանում Ադրբեջանը ստացել է կամ ձեռք է բերել, մասնավորապես՝
LORA,
SkyStriker,
Spike,
տարբեր անօդաչու սարքեր,
հակաօդային պաշտպանության համակարգեր,
հետախուզական համակարգեր։

Հատկապես կարևոր է LORA-ի մատակարարումը 2018 թվականին։ SIPRI-ի տվյալներով՝ 2020 թվականի պատերազմում Ադրբեջանը LORA-ն կիրառել է հայկական կողմի ուղղությամբ՝ Լաչինի հատվածում գտնվող կամրջի դեմ։
2020 թվականին տեղի ունեցավ շրջադարձային իրադարձություն․ իսրայելական սպառազինությունը, որը տարիներ շարունակ մատակարարվում էր Ադրբեջանին, արդեն լայնորեն կիրառվեց հայ-ադրբեջանական պատերազմում։
Կիրառվել են կամ կիրառման մասին հաստատված տեղեկություններ կան՝
Harop,
այլ թռչող զինամթերք,
անօդաչու թռչող սարքեր,
LORA,
Barak-8 հակաօդային պաշտպանության համակարգեր։

Միևնույն ժամանակ SIPRI-ն ընդգծում է, որ Barak-8-ի կողմից հայկական Iskander հրթիռի ենթադրյալ խոցման մասին տեղեկությունը անկախ աղբյուրներով չի հաստատվել։
2020 թվականից հետո Իսրայելը չկորցրեց Ադրբեջանին որպես խոշոր հաճախորդ։
Ընդհակառակը՝ սկսվեց նոր խոշոր պայմանագրերի փուլ։

2023 թվականին հրապարակվեց մոտավորապես $1,2 մլրդ
արժողությամբ գործարքի մասին տեղեկություն՝ իսրայելական Barak MX հակաօդային պաշտպանության համակարգի ձեռքբերման վերաբերյալ։

Բացի դրանից, 2023 թվականին Elbit Systems-ը հայտարարեց մոտ $150 մլն արժողությամբ պայմանագրի մասին, որը լրատվամիջոցները կապում էին Ադրբեջանի հետ։
Այսպիսով, միայն այս երկու հրապարակված գործարքները կազմում են մոտավորապես՝
$1,2 մլրդ + $150 մլն = $1,35 մլրդ։
Սակայն սա նույնպես չի ներկայացնում Ադրբեջանի կողմից Իսրայելից 2020-ից հետո կատարված բոլոր ռազմական գնումների ամբողջական գումարը։

Եթե հաշվի առնենք ոչ թե դոլարային արժեքը, այլ հիմնական սպառազինությունների ներմուծման ծավալը, ապա SIPRI-ի տվյալներով պատկերը հետևյալն է.
2011–2020 — Իսրայել՝ 27%
2013–2016 — մոտ 30%
2015–2019 — մոտ 60%
2016–2020 — 69%
Այսինքն՝ 2015 թվականից հետո տեղի է ունեցել կտրուկ փոփոխություն.
30% → 60% → 69%

Սա ցույց է տալիս, թե որքան արագ Իսրայելը դարձավ Ադրբեջանի հիմնական ռազմական մատակարարը։
Միաժամանակ պետք է ընդգծել՝ 69%-ը չի նշանակում, որ Ադրբեջանի ռազմական բյուջեի կամ զենքի գնումների համար ծախսված գումարի 69%-ը գնացել է Իսրայելին։ SIPRI-ի ցուցանիշը վերաբերում է հիմնական սպառազինությունների փոխանցումների ծավալին, ոչ թե դրանց իրական շուկայական գնին։

SIPRI-ն արդեն ունի տվյալներ մինչև 2025 թվականը, սակայն հրապարակային նյութերում չկա նույնքան հարմար և վստահելի ցուցանիշ, ինչպիսին է, օրինակ, «2021–2025 թվականներին Ադրբեջանի զենքի ներմուծման X%-ը Իսրայելից էր»։

2024–2025 թթ.՝ համագործակցությունը շարունակվել է, սակայն ամբողջական գումարը հրապարակված չէ։
Հետևաբար՝ միայն հրապարակայնորեն հայտնի խոշոր պայմանագրերի գումարները 2023 թվականի դրությամբ արդեն անցնում են $6 մլրդ-ը, բայց դա չպետք է ներկայացնել որպես 2005–2025 թվականների Ադրբեջանի կողմից Իսրայելից կատարված բոլոր գնումների ընդհանուր արժեք։

Եթե դիտարկենք Իսրայելի դերը Ադրբեջանի զինված ուժերի վերազինման գործում, ապա պատկերը բավական հստակ է.
մինչև 2015 թ. → Իսրայելը կարևոր մատակարար էր
2015–2019 թթ. → մոտ 60% հիմնական սպառազինությունների ներմուծման մեջ
2016–2020 թթ. → 69%
2020 թ. → իսրայելական սպառազինության զգալի մասը անմիջականորեն կիրառվեց հայկական ուժերի դեմ
2021–2025 թթ. → համագործակցությունը չդադարեց, այլ տեղափոխվեց նաև ժամանակակից հակաօդային պաշտպանության և հակահրթիռային համակարգերի ուղղություն, այդ թվում՝ մոտ $1,2 մլրդ արժողությամբ Barak MX գործարքը։

2020 թվականի պատռրազմում իրականում վճռորոշ էր հետևյալ համադրությունը՝
թուրքական մարտավարություն և ԲԹՍ-ներ + իսրայելական հարվածային ու հետախուզական համակարգեր + ադրբեջանական հրետանի + հետախուզություն և կառավարման համակարգ։

SIPRI-ը նշում է, որ թուրքական աջակցությունն ու Իսրայելից և Թուրքիայից ձեռք բերված զինված ԲԹՍ-ները կենտրոնական նշանակություն ունեցան Ադրբեջանի ռազմական հաջողության համար»։