Ամարաս՝ 4-րդ դար, Մաշտոցի դպրոց՝ 5-րդ դար, իսկ ո՞ւր էր թուրքը, կա՞ր

Ի՞նչ զգացողություն կունենա հայ բանաստեղծը, երբ եկեղեցու սպասավորը, կես քայլ առաջ ընկած, ուղեկցում է մի շինություն՝ կամարե առաստաղով ուղղաձիգ սրահ, և ասում, որ սա է Մաշտոցի հիմնած առաջին դպրոցը: Ձեռքով ցույց է տալիս առաստաղի մեջտեղում ելուստներով գրված հայոց տառերը: Փորձում եմ կարդալ․ խամրած են: Կարծես գրված է՝ Աստված: Չգիտեմ՝ այդպե՞ս է, թե՞ իմ ցանկությունն է. դժվարանում եմ հստակ ընթերցել:

Ուղեկցողիս ասում եմ՝ գնա: Նստում եմ պատի տակ ընկած խոշոր քարին և միտքս ճկում՝ 16 դար ետ գնալ, տեսնել, թե ինչպես են նստել աշակերտները կամ գուցե ծնկա՞ծ են եղել, ինչպես և որտեղ է Մաշտոցը գրել տառերը՝ ուսուցանելով սաներին: Չեմ նախանձում, չեմ էլ խանդում այդ ծնկած ու խոնարհ տղեկներին, բայց ուզում եմ գոնե մեկ րոպե ինձ նրանցից մեկը զգալ: Իրական տեսնել Մաշտոցին ուսուցչություն անելիս, որին աշակերտում եմ ես: Տեսիլքը չի ստացվում, ժպտում եմ, ախր ես Կորյունը չեմ: Բայց ես նրա աշակերտն եմ, և Մաշտոցը 16 դար, առանց բացառության ու խտրության, նրա հետ է, ով առաջին անգամ հայոց տառերն է գրում՝ թկուզ անվարժ, թեկուզ ծուռտիկ-մուռտիկ. դրանից Ուսուցիչը չի նեղանում: Եվ այդ աստվածային պահը տեսիլք չէ, իրականություն է: Արդեն բակում ձեռքս պարզում եմ լուսամուտից ներս և ուղեկցողիս ասում՝ սա է մեր Սրբությունը:

Ուղեկցողս՝ վանքի հսկողն ու պահապանը, ձեռքը պարզում է հորիզոնից էլ վեր և ասում՝ Լուսավորչի սարն է, տեսնո՞ւմ ես դեմքը: Իսկապես, պառկած մարդու կիսադեմով հսկայական քարաքանդակ գլուխ է երևացողը՝ ծնոտը, քիթը, ճակատը: Ասում է, որ Լուսավորիչը երեք օր ճգնել է սարի վրա, աղոթել մեր Տիրոջը և տեսիլք ունեցել, որ հենց այստեղ պետք է կառուցի վանքը: Իսկ հետո, մեր Տիրոջ կամքով, սարը ստացել է Լուսավորչի դիմաքանդակը՝ այս հրաշքը հավերժ վկայելու համար որպես աստվածային իրականություն:

Հետգրության կամ հավելվածի պես ուզում եմ թուրքերին և նրանց մնացուկ ազերիներին փաստել, որ Ամարասի հայկական առաքելական վանքային համալիրը Արցախի Մարտունու շրջանի Մաճկալաշեն գյուղի մերձակայքում է՝ Խազազ և Լուսավորիչ սարերի միջև ընկած գոգահովտում։ Հնում մտել է Մեծ Հայքի Արցախ նահանգի Մյուս Հաբանդ գավառի մեջ։ Ուզում եմ փաստել, որ Ամարասի վանքի եկեղեցին հիմնադրել է Գրիգոր Լուսավորիչը 4-րդ դարի սկզբին։ Եկեղեցու արևելյան կողմում է թաղված Գրիգորիսը՝ Լուսավորչի թոռը, որ նահատակվել է Աղվանքում քրիստոնեություն տարածելու առաքելության ընթացքում՝ 338թ․-ին։ Իսկ 5-րդ դարի սկզբին Մեսրոպ Մաշտոցն Ամարասի վանքում բացում է Արցախի առաջին դպրոցը։
Մի բան էլ հիշեցնեմ. խարխլված եկեղեցին վերականգվել է 1858թ․-ին՝ շուշեցի հայերի օժանդակությամբ, իսկ 1898թ․-ին շուշեցի ճարտարապետ Միքայել Տեր-Իսրայելյանցը պատրաստել է Գրիգորիսի նոր տապանաքար։