Հայաստանի առաջին հանրապետության թղթադրամները նաև արվեստի գործեր էին

1918 թ. դրամի ու նամականիշի էսքիզները վստահվում են Հռոմի Սան Լուկա ակադեմիայում ուսանած, արդեն բավականին ճանաչում ունեցող նկարիչ Արշակ Ֆեթվաճյանին:

1919 թվականին, երբ հայկական թղթադրամներն արդեն վերջնական տեսքի էին բերված և հաստատված, որոշվում է հայկական դրամը տպագրել Լոնդոնի Վիլյամ Վաթերլոյի ֆիրմայում: Ֆեթվաճյանն այդ առաքելությամբ մեկնում է Փարիզ՝ իր հետ տանելով ողջ հավաքածուն: Նրա ստեղծած ռուբլիները արվեստի իսկական գործեր էին և գեղարվեստական ու տպագրական առումով անթերի, քանի որ գործնականում բացառվում էր դրանց կրկնօրինակումը:

Հայաստանի առաջին հանրապետության պաշտոնական թղթադրամները թվագրված են 1919 թվականով և թողարկված են 50, 100 և 250 ռուբլի անվանական արժեքներով: Դրանց վրա այդ ժամանակվա վարչապետ Ալեքսանդր Խատիսյանի և ֆինանսների նախարար Գրիգոր Ջաղեթյանի ստորագրություններն են:

Հիմնական մակագրությունները հայերեն են, սակայն կան նաև ռուսերեն և ֆրանսերեն մակագրություններ: Այս թղթադրամներն առանձնանում են իրենց գծանկարների նրբագեղությամբ և տպագրության բարձր որակով: Դրանց ձևավորման մեջ օգտագործված են ազգային պատկերներ և նախշեր:

250 ռուբլիանոց թղթադրամի վրա պատկերված է ճախարակով թել մանող հայ կնոջ դիմանկարը, որը հետագայում բոլորի կողմից ընկալվեց և ընդունվեց որպես առանձին խորհրդանշական կերպար:

100 ռուբլիանոց թղթադրամի վրա նույնպես արդեն հանրահայտ դարձած սուրը ձեռքին օձին տապալող արծվի պատկերն է, դրոշմված են նաև Արարատ լեռան և Արարատյան դաշտի պատկերները և Անիի Տիգրան Հոնենցի եկեղեցու զարդաքանդակներից մեկի գծանկարը:

189 միլիոն ռուբլի տպագրվում է Լոնդոնում, ու դա շրջանառվում միայն դաշնակցական կառավարության օրոք: 1928 թ. Փարիզում հրատարակվում է Սիմոն Վրացյանի «Հայաստանի Հանրապետություն» գիրքը, որտեղ ընդգրկվում են Ֆեթվաճյանի դրամների ու նամականիշերի պատկերները, սակայն առանց հեղինակի անունը հիշատակելու: Հետագայում նկարիչն իր մոտ եղած բնատիպերը նվիրում է սանիկին, 1948 թ. դրանք առաջին անգամ ցուցադրվում են Վաշինգտոնի Սմիթսոնյան ինստիտուտում:

Այս պատմության ամենադրամատիկ հատվածն այն է, որ Արշակ Ֆեթվաճյանն այլևս չի կարողանում վերադառնալ հայրենիք: ԱՄՆ-ում ապրելու տարիներին նա գրում է. «Ես, որ Հային տրված աստվածապարգև շնորհքը ամենառաջադեմ ազգերի մտավորական ավագանիի բերանով բարբառել տվի․․․․,հիմա մենակ կտվայտեմ արժեքների մասին հասկացություն չունեցող մարդկանց մեջ»:

Հայրենիք վերադառնալու նրա խնդրանքը բազմիցս մերժում է Հայաստանի կառավարությունը: 1947 թ. Ուոթրթաունի Սբ. Հակոբ եկեղեցում Արշակ Ֆեթվաճյանի հոգեհանգստյան մեղեդին հնչեցնում է Ալան Հովհաննեսը:

Մահից առաջ Արշակ Ֆեթվաճյանը վերջին անգամ, ձեռքն առնելով մատիտը, գրում է իր կտակը, որով իր ողջ ստեղծագործությունները կտակում է հայրենիքին…