Ավտորիտարիզմը 21-րդ դարում. սմարթ դիկտատորներ

21-րդ դարում ավտորիտար ռեժիմները ոչ միայն չեն վերացել, այլ վերաձևավորվել են՝ հարմարվելով ժամանակակից աշխարհի նոր տեխնոլոգիական հնարավորություններին և հասարակական սպասելիքներին։ Ավելի քան երբևէ, բռնապետությունները ներկայանում են «արդյունավետ կառավարման», «թվայնացման», «անվտանգության» ու նույնիսկ «ժողովրդավարության» լեզվով։ Այս նոր իրողությունը քաղաքական տեսաբանները ձևակերպում են որպես թվային ավտորիտարիզմ։

Եթե դասական ավտորիտարիզմը հիմնված էր մերկ ուժի, ճնշման և բացահայտ գրաքննության վրա, ապա ժամանակակից ավտորիտարիզմը ներթափանցում է հասարակական կյանքի գրեթե բոլոր ոլորտներ՝ օգտագործելով տվյալների վերլուծություն, արհեստական բանականություն, սոցիալական ցանցերի վերահսկում և թվային տեխնոլոգիաների հնարավորությունները։ Ցանկացած քաղաքացին կարող է դառնալ վերահսկման օբյեկտ՝ առանց իմանալու դրա մասին։

Այս համատեքստում ձևավորվել է նաև նոր տեսակի առաջնորդի կերպար՝ սմարթ դիկտատոր։ Սմարթ դիկտատորները բացահայտ բռնապետներ չեն՝ նրանք ունեն չափավոր խոսույթ, հաճախ անգամ ձևական ժողովրդավարական մեխանիզմներ (ընտրություններ, կուսակցական համակարգ, օրենքի գերակայության լեզու)։ Սակայն իրականում վերահսկում են քաղաքական դաշտը, մեդիան, դատական համակարգը և մեծապես ապավինում են թվային վերահսկողությանը՝ սեփական իշխանությունը ամրապնդելու նպատակով։

Թվային ավտորիտարիզմի մեթոդներից են՝
• Համապարփակ վերահսկողություն համացանցում և սոցիալական ցանցերում։
• Լուրերի մանիպուլյացիա՝ բոտերի, ալգորիթմների և քարոզչական հարթակների միջոցով։
• Քաղաքացիների սոցիալական վարքի մոնիթորինգ՝ «մեծ տվյալների» (big data) հիման վրա։
• Դեմքի ճանաչման համակարգեր հանրային վայրերում։
• Վիրտուալ հսկողություն ընդդիմադիրների, լրագրողների ու ակտիվիստների նկատմամբ։

Օրինակներ
• Չինաստան․ Սի Ցզինփինի գլխավորած համակարգը ներդրել է «Սոցիալական վարկանիշի» համապարփակ ծրագիր, որտեղ քաղաքացիները գնահատվում են իրենց վարքով, առցանց ակտիվությամբ և ֆինանսական կարգապահությամբ։
• Հունգարիա․ Վիկտոր Օրբանը վերահսկում է մեդիա դաշտը՝ սահմանափակելով անկախ լրատվամիջոցների հասանելիությունը և օգտագործելով պետական միջոցներ՝ քաղաքական դիրքեր ամրապնդելու համար։
• Ռուսաստան․ Վլադիմիր Պուտինի վարչակարգը ակտիվորեն գրաքննում է ինտերնետը, արգելափակում անկախ հարթակները և համակարգված կերպով գործարկում է «բոտերի բանակներ»՝ հասարակական կարծիքը կառավարելու նպատակով։
• Իրան և Թուրքիա նույնպես ցուցաբերել են թվային ավտորիտար գործելակերպ՝ սահմանափակելով ինտերնետ հասանելիությունը և հետապնդելով օգտատերերին՝ սոցիալական հարթակներում իրենց գործունեության համար։

Այս համակարգերում միտումնավոր խառնվում են ժողովրդավարության արտաքին դրսևորումները և ավտորիտար էությունը։ Հանրության զգալի հատվածը հաճախ չի գիտակցում, որ ապրում է վերահսկվող միջավայրում։ Եվ հենց այդ անտեսանելիությունը դարձնում է այս համակարգերը առավել վտանգավոր։

Թվային ավտորիտարիզմը մարտահրավեր է ներկայացնում ոչ միայն ժողովրդավարական հասարակություններին, այլև ինքինքնություն ունեցող, ինքնիշխան պետություններին։ Սմարթ դիկտատորները կարող են թվալ արդյունավետ և ժամանակակից առաջնորդներ, սակայն իրականում նրանք քայքայում են ազատ խոսքի, քաղաքացիական ակտիվության և ինստիտուցիոնալ վերահսկողության հիմքերը։ Այսօր քաղաքական գիտության և ժողովրդավարության պաշտպանության առաջնահերթություններից մեկն է՝ բացահայտել և հակազդել այս նորարար բայց վտանգավոր ավտորիտար մոդելներին։